Làn sóng chuyển đổi xanh tại Việt Nam đang diễn ra với tốc độ chóng mặt. Những chiếc xe điện lướt êm trên phố không còn là hình ảnh của tương lai, mà đã là thực tế của hôm nay. Thế nhưng, phía sau vẻ hào nhoáng của những đại lộ xanh là một áp lực khổng lồ, vô hình đang đè nặng lên lưới điện quốc gia.
Để giải mã "cơn đau đầu" này, chúng tôi đã có buổi trò chuyện thẳng thắn với ông Tô Lãng, CEO kiêm Đồng sáng lập Volterra (Voltera), một startup công nghệ sâu (Deep Tech) đang tiên phong giải quyết bài toán hạ tầng năng lượng tại Việt Nam bằng trí tuệ nhân tạo và hệ thống pin lưu trữ (BESS).
Khi biệt thự VIP cũng mất điện vì xe điện
PV: Thưa ông, xe điện đang tăng trưởng bùng nổ tại Việt Nam. Dưới góc nhìn của một chuyên gia năng lượng, ông thấy bức tranh này đang ẩn chứa những thách thức gì?
Ông Tô Lãng: Có một thực tế khá "phũ phàng" mà ít người để ý. Vào mùa hè cao điểm, ngay cả tại các khu đô thị cao cấp hay phân khu biệt thự VIP, nơi có tỷ lệ sở hữu xe điện cực kỳ cao, tình trạng sụt điện cục bộ vẫn diễn ra liên tục. Lý do rất đơn giản: cứ đến chiều tối, khi cư dân đi làm về, hàng loạt chiếc xe điện đồng loạt cắm sạc. Lưới điện hạ thế của khu vực dân cư đó lập tức bị quá tải, kéo sụt điện áp của cả khu.
Trước đây, chúng ta thường loay hoay với bài toán "con gà và quả trứng": xe điện có trước hay trạm sạc có trước? Nhưng hiện nay, nhờ sự dốc lực phủ trạm sạc thần tốc của VinFast và các đối tác, điểm nghẽn đã dịch chuyển lên một tầng cao hơn: Quản lý an ninh năng lượng đô thị.
Điện năng dành cho giao thông là một dòng tiêu thụ khổng lồ chưa từng có tiền lệ trong quy hoạch lưới điện dân dụng trước đây. Ngân hàng thế giới World Bank từng dự báo tốc độ tăng trưởng xe điện hàng năm chỉ khoảng 40% cho đến năm 2030. Nhưng thực tế theo báo cáo Triển vọng xe điện toàn cầu (Global EV Outlook 2026) của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), doanh số ô tô điện tại Việt Nam năm 2025 tăng hơn gấp đôi so với năm trước. Tốc độ này đang tạo ra áp lực sụt tải cực kỳ khủng khiếp lên hệ thống.
Vậy tại sao chúng ta không giải quyết bài toán này bằng cách đơn giản nhất: Kéo thêm dây, xây thêm trạm biến áp của EVN?
Vì đó là biện pháp bất khả thi về mặt chi phí và giới hạn vật lý của lưới điện khu vực.
Hãy làm một phép tính kinh tế học trạm sạc: Một trạm biến áp thông thường công suất 560kW chỉ đủ sức gánh an toàn khoảng 3 trụ sạc nhanh 120 kW và 2 trụ sạc 60kW. Nếu chủ trạm muốn lắp thêm trụ sạc để tăng doanh thu, họ sẽ phải làm thủ tục xin nâng công suất trạm biến áp và kéo một đường cáp mới từ EVN. Chi phí cho việc này có thể lên tới hàng tỷ đồng, ngang ngửa, thậm chí vượt quá tiền đầu tư mua thêm thiết bị sạc mới.
Chưa kể, EVN cũng không thể vô hạn cấp điện cho một điểm sạc khi tổng nguồn điện khu vực có hạn. Nếu cứ giải quyết một cách cơ học và đơn lẻ, chúng ta sẽ sớm chạm trần giới hạn hạ tầng.
Lời giải Eco EV Charging Station 2.0: "Bình nước đệm" BESS và Bộ não AI
Giải pháp "Eco EV Charging Station 2.0" của Volterra sẽ giải quyết bài toán tối ưu chi phí và công suất này như thế nào, thưa ông?
Chúng tôi lấy cảm hứng từ mô hình Khu công nghiệp sinh thái (Eco Industrial Park 2.0) của World Bank để định nghĩa lại trạm sạc thế hệ mới. Một trạm sạc truyền thống chỉ thuần túy là nơi tiêu thụ điện. Còn trạm sạc Eco EV Charging Station 2.0 của Volterra sẽ tích hợp thêm ba yếu tố: Pin lưu trữ (BESS), Điện mặt trời (Solar) và Hệ thống quản lý thông minh bằng AI.
Hãy tưởng tượng pin BESS giống như một "bình nước đệm" trung gian. Vào giờ thấp điểm (đêm muộn hoặc ngày Chủ Nhật) khi giá điện cực rẻ và lưới điện rảnh rỗi, hệ thống sẽ tự động sạc tích điện vào BESS. Đến giờ cao điểm, thay vì hút trực tiếp điện lưới với giá đắt đỏ, trạm sạc sẽ xả điện từ pin BESS ra để sạc cho xe. Từ tháng 4 vừa rồi, nhà nước đã điều chỉnh khung giờ cao điểm rút lại còn từ 17:30 đến 22:30, khiến việc tối ưu sạc xả theo giờ càng trở nên quan trọng để giảm chi phí vận hành cho chủ trạm.
Bộ não đứng sau toàn bộ quá trình này là thuật toán Cân bằng tải động (Dynamic Load Management) của hệ thống AI IntegPower X.
Bình thường, nếu một trụ sạc 120kW có hai xe cùng cắm vào, hệ thống cơ học sẽ tự động chia đôi công suất sạc thành 60kW - 60kW cho mỗi bên. Với AI của Volterra, hệ thống sẽ phân tích dòng điện để điều phối thông minh. Ví dụ, ưu tiên dồn tải sạc nhanh cho một chiếc xe cần đi gấp để họ giải phóng vị trí đỗ trước (First-in, First-out), sau đó mới dồn công suất sạc cho xe còn lại.
Nhờ sự điều phối thông minh này, trên cùng một trạm biến áp ban đầu chỉ lắp được 5 trụ, công nghệ của Volterra cho phép chủ trạm lắp thêm 2 đến 3 trụ sạc nữa mà không sợ quá tải lưới. Nhiều trụ sạc hơn giúp trạm tăng độ phủ từ 40% - 50% lên 70% - 80% mỗi ngày, giúp chủ trạm rút ngắn đáng kể thời gian thu hồi vốn.
Để đảm bảo an toàn, hệ thống được thiết kế với các thiết bị IoT cận biên (Edge Server, Gateway, Sensors) ngay tại trạm sạc. Trong trường hợp mất kết nối Cloud, máy tính biên tại trạm vẫn tự đưa ra quyết định vận hành an toàn.
Sức mạnh tích lũy của dữ liệu và bài toán hợp tác quốc tế
Ông từng chia sẻ rằng phần cứng trạm sạc sẽ bị hao mòn theo thời gian, nhưng dữ liệu thì ngược lại. Dữ liệu từ trạm sạc sẽ mang lại những giá trị gì?
Đúng vậy, trạm sạc thuần phần cứng sẽ khấu hao theo năm tháng. Nhưng với mô hình của chúng tôi, càng vận hành lâu, hệ thống càng tích lũy được lượng dữ liệu giá trị về thời tiết, hành vi sạc và dòng điện hao hụt.
Dữ liệu này trước hết giúp chủ trạm tiên đoán lỗi thiết bị để bảo trì chủ động và dự báo doanh thu tối ưu. Xa hơn nữa, đây là cơ sở cốt lõi để làm báo cáo ESG và quy đổi tín chỉ carbon trong tương lai. Để quy đổi được tín chỉ carbon, bạn phải chứng minh bằng dữ liệu số hóa chính xác về lượng điện xanh thực tế đã tiêu thụ thông qua "dấu chân carbon" (carbon footprint). Volterra đã chuẩn bị sẵn hạ tầng phần mềm cho bài toán này.
Ngoài ra, dữ liệu còn giúp chúng tôi hướng tới mô hình Định giá động (Dynamic Pricing). Sau này, thông qua việc phân tích nhu cầu thời gian thực, hệ thống có thể đẩy thông báo khuyến mãi, điều hướng người dùng sạc vào các khung giờ vắng hoặc các trạm lân cận để tối ưu hóa toàn tải hệ thống.
Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về công nghệ pin, xe điện và năng lượng tái tạo. Volterra ứng xử thế nào trước làn sóng công nghệ này?
Công nghệ năng lượng của Trung Quốc quả thực đi trước thế giới rất xa. Họ sở hữu những mô hình vô cùng sáng tạo như kết hợp canh tác thủy sản dưới giàn pin mặt trời nổi trên biển, hay biến sa mạc thành các trang trại điện mặt trời kết hợp chăn nuôi tuần hoàn. Họ đầu tư cho nghiên cứu R&D và sở hữu lượng bằng sáng chế (IP) khổng lồ. Volterra hiện cũng đang hợp tác rất chặt chẽ với các đối tác hàng đầu của họ như Huawei, Deye, ComCore, Sungrow trong hợp tác liền mạch từ nghiên cứu đến triển khai vận hành cho nhiều dạng bài toán quy mô lớn...
Tuy nhiên, định hướng của chúng tôi là hợp tác song hành nhưng luôn tự chủ công nghệ lõi, vốn, tri thức và chỉ tận dụng thế mạnh của từng bên theo triết lý “liên minh tất cả cùng thắng và không bị hòa tan”. Chúng tôi có thể mua sắm các thiết bị phần cứng chất lượng cao từ chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng bộ não phần mềm điều phối dòng điện, hệ thống IoT và nền tảng quản lý dữ liệu phải do đội ngũ kỹ sư Việt Nam tự chủ phát triển để bám sát và thích ứng tốt nhất với thực tế lưới điện đặc thù tại Việt Nam cũng như bảo vệ tài sản trí tuệ, dữ liệu - con hào kinh tế quốc gia.
Giá trị của một startup Deep Tech
Cơ duyên nào đã thúc đẩy một chuyên gia Big Data như ông rẽ lối sang mảng năng lượng và hợp tác cùng VinUni?
Nếu nhìn vào 6 lớp (layers) của kỷ nguyên công nghệ hiện nay, chúng ta thấy: Năng lượng là lớp 1 (nền tảng cốt lõi nhất), sau đó mới đến Chip bán dẫn (lớp 2), Cấu trúc (lớp 3), Mô hình (lớp 4), Ứng dụng (lớp 5) và Người dùng (lớp 6).
Đa số các startup công nghệ Việt Nam hiện nay tập trung ở lớp Ứng dụng (Application). Làm ứng dụng thì nhanh ra sản phẩm nhưng rất dễ bị phụ thuộc vào sự thay đổi thuật toán của bên thứ ba. Tôi chọn đi con đường khó hơn là Deep Tech trong quản lý năng lượng, vì năng lượng là bài toán lớn nhất của nhân loại, không chỉ Việt Nam thiếu mà toàn cầu đều thiếu.
Volterra được đồng sáng lập bởi các giáo sư hàng đầu tại VinUni, tiêu biểu là Giáo sư Laurent El Ghaoui, Chủ tịch Volterra, người nằm trong top 0,14% giáo sư được trích dẫn nghiên cứu nhiều nhất thế giới. Sự kết hợp giữa năng lực R&D đỉnh cao từ phòng Lab đại học và khả năng thương mại hóa thực chiến của doanh nghiệp giúp chúng tôi có một điểm tựa vững chắc về công nghệ lõi để tự tin giải quyết các bài toán lớn của thị trường và có tiềm năng mở rộng thị trường toàn cầu thay vì chỉ hướng tới một thị trường nhỏ nhất định.
Có vẻ như ông luôn bị thu hút bởi những bài toán cực khó. Đâu là động lực thực sự phía sau sự "bướng bỉnh" này?
Những người làm khởi nghiệp như chúng tôi thường có một sự khao khát thúc giục bên trong, càng gặp thách thức rủi ro lại càng muốn giải quyết. Trong đầu tôi không bao giờ tồn tại cụm từ "không làm được", nếu gặp việc khó thì việc đầu tiên là phải nghĩ cách giải quyết.
Điều khiến tôi muốn theo đuổi những bài toán này là giá trị mà nó tạo ra phía sau một hệ thống vận hành hiệu quả. Khi Volterra giúp một nhà máy hay một khu công nghiệp tối ưu năng lượng, duy trì dòng điện ổn định cho sản xuất, phía sau đó không chỉ là những con số về hiệu suất hay chi phí. Đó còn là sự ổn định của hoạt động sản xuất, đảm bảo cho công việc và sinh kế của hàng vạn người lao động, hàng triệu gia đình, đồng thời gián tiếp đóng góp cho lời giải của bài toán tăng trưởng hai con số của Việt Nam. Đó là một tác động rất lớn và thực sự đáng để cá nhân tôi và tập thể Volterra “liều mình tiến lên giải quyết”.
Chúng tôi bắt đầu bằng việc tối ưu hóa các trạm sạc xe điện, nhưng đích đến dài hạn của Volterra sẽ là những giải pháp quản lý năng lượng quy mô hàng trăm Megawatt rồi dài hạn là đến đơn vị Gigawatt cho các nhà máy, khu công nghiệp, các nhà máy điện năng lượng tái tạo tại Việt Nam và đi xa hơn nữa là thị trường toàn cầu.
Chúng tôi có nhiều cơ hội gặp gỡ, làm việc với những đối tác lớn như Huawei, họ thường tự hào và giới thiệu về những thành tựu mà họ đứng số 1 toàn cầu trong suốt thập kỷ. Cá nhân tôi & đội ngũ vừa ngưỡng mộ họ, nhưng cũng vừa có suy nghĩ, tại sao chúng ta không đặt cho mình một mục tiêu lớn là đạt được thành tựu số 1 thế giới như vậy. Dù biết giấc mơ có thể là xa vời, khát vọng có thể là hão huyền, nhưng nếu không dám mơ, không có khát vọng chinh phục ở sân chơi thế giới ấy, có lẽ, chúng tôi đã không bắt đầu.
Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện vô cùng ý nghĩa này!
Vũ Hoàng
