Đại học Harvard là một trong những biểu tượng lớn của giáo dục đại học trên thế giới. Ngôi trường danh tiếng tại Mỹ này đã đào tạo ra nhiều nhân vật nổi bật trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, khoa học, nghệ thuật và công nghệ. Trong nhiều bảng xếp hạng quốc tế, Harvard thường xuyên nằm trong top 10 đại học tốt nhất toàn cầu, nhiều năm đứng ở vị trí số 1 hoặc số 2.
Những năm gần đây, ngày càng có nhiều học sinh Việt Nam xuất sắc trúng tuyển vào ngôi trường danh giá này. Tính từ năm 2010, trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam là trường THPT có nhiều học sinh trúng tuyển Harvard bậc cử nhân nhất tại Việt Nam.
Tuy nhiên, ít ai biết rằng, từ nhiều thập kỷ trước, đã có một người Việt đặt những bước chân đầu tiên vào ngôi trường này, trở thành sinh viên Harvard đầu tiên của Việt Nam. Đó là Giáo sư Ngô Vĩnh Long - nhà sử học nổi tiếng, ông được cho là người Việt Nam đầu tiên trúng tuyển và theo học tại Harvard hệ cử nhân.
Giáo sư Ngô Vĩnh Long - Người Việt Nam đầu tiên học tại Harvard
Giáo sư Ngô Vĩnh Long sinh ngày 10/4/1944 tại tỉnh Vĩnh Long. Cha ông là người Bắc Ninh, mẹ ông quê ở Huế. Gia đình chuyển vào Nam sinh sống từ sớm và 4 anh em ông lớn lên trong xóm nghèo Bàn Cờ với căn nhà tranh vách đất, nhưng luôn nỗ lực học hành.
Ngay từ nhỏ, ông đã được cha khuyến khích học ngoại ngữ và đọc sách. Khi mới 6 tuổi, ông cùng cha đi bộ quãng đường khoảng 160km từ quê lên Sài Gòn chỉ để mua tiểu thuyết tiếng Anh của Charles Dickens. Hai cha con sau đó dành cả một năm để đọc và học thuộc từng câu trong cuốn Great Expectations (Những Kỳ Vọng Lớn Lao). Trải nghiệm đặc biệt này đã góp phần hình thành nền tảng tiếng Anh vững chắc cho ông từ rất sớm.
Sau khi đỗ tú tài với thành tích xuất sắc, năm 1964 ông nhận được học bổng toàn phần từ Harvard College - trường đại học thành viên của Harvard. Vào thời điểm đó, chưa có người Việt Nam nào từng theo học tại Harvard. Khi đặt chân tới Mỹ, ông không chỉ tập trung học tập mà còn tham gia nhiều hoạt động và phong trào phản đối chiến tranh.
Theo Historians.org (Hiệp hội Lịch sử Mỹ), khi còn là nghiên cứu sinh, ông đã xuất bản cuốn sách Before the Revolution: The Vietnamese Peasants under the French (MIT Press, 1973; tái bản bởi Đại học Columbia năm 1991). Tác phẩm phân tích sâu sắc các khía cạnh kinh tế, chính trị, văn hóa và tư tưởng của chế độ thực dân Pháp tại Việt Nam.
Ông cũng là tác giả cuốn Vietnamese Women in Society and Revolution: The French Colonial Period (1974), nghiên cứu về vai trò của phụ nữ Việt Nam trong xã hội thời thuộc địa và cách mạng. Bên cạnh đó, ông còn đồng biên tập cuốn Coming to Terms: Indochina, the United States, and the War (1991), trong đó ông viết chương mở đầu về Việt Nam.
Năm 1978, Giáo sư Ngô Vĩnh Long hoàn thành luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Đông Á và các ngôn ngữ vùng Viễn Đông, chính thức nhận học vị Tiến sĩ của Đại học Harvard. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu và giảng dạy về Đông Á và Việt Nam, trở thành một chuyên gia uy tín trên nhiều giảng đường và diễn đàn khoa học quốc tế. Sau chiến tranh, ông nhiều lần trở về Việt Nam để thực hiện các chuyến điền dã và đóng góp ý kiến cho sự phát triển của đất nước. Ông cũng từng tham gia giảng dạy tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Kinh tế quốc dân.
Trong nhiều năm, Giáo sư Ngô Vĩnh Long thường xuyên về Việt Nam để trao đổi học thuật. Đặc biệt trong giai đoạn 2000-2001, ông là học giả của chương trình Fulbright và trực tiếp giảng dạy tại Hà Nội, truyền đạt kiến thức cũng như kinh nghiệm nghiên cứu cho sinh viên trong nước.
Ông cũng duy trì mối liên hệ chặt chẽ với cộng đồng nghiên cứu sử học Việt Nam. Giáo sư Ngô Vĩnh Long đã viết lời giới thiệu cho cuốn sách 5 Đường Mòn Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản Tri Thức, 2008) của nhà nghiên cứu Đặng Phong. Cuốn sách cung cấp nhiều thông tin giá trị về quá trình chi viện cho miền Nam trong những năm chiến tranh chống Mỹ.
Giáo sư Ngô Vĩnh Long qua đời ngày 12/10/2022 tại tại Bangor, bang Maine (Mỹ) vì bạo bệnh, hưởng thọ 78 tuổi. Trong bài tưởng niệm đăng trên chuyên mục Góc Nhìn của Hiệp hội Lịch sử Mỹ, ông được nhắc đến như một nhà sử học có tư duy mở và đa chiều, luôn tìm kiếm giải pháp dựa trên nguyên tắc, linh hoạt trước hoàn cảnh nhưng kiên định với tầm nhìn về một thế giới hòa bình và công bằng.
Tổng hợp
Nhật Linh
