Trong nhận thức phổ biến, ớt từ lâu được xem là biểu tượng của sự cay nóng, với những giống ớt siêu cay khiến người thưởng thức phải chảy nước mắt, đổ mồ hôi và thậm chí cảm thấy như miệng đang bốc cháy. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học hiện đại đã chỉ ra rằng mức độ cay mà con người quen thuộc thực chất vẫn còn cách rất xa một giới hạn khác của tự nhiên, nơi tồn tại một hợp chất có khả năng tạo ra cảm giác đau vượt ngoài mọi trải nghiệm ẩm thực thông thường.
Hợp chất đó là resiniferatoxin, một chất được tìm thấy trong cây Euphorbia resinifera, loài thực vật mọng nước sinh trưởng chủ yếu tại khu vực dãy núi Atlas ở Maroc. Không giống như ớt, vốn được con người sử dụng rộng rãi trong ẩm thực, cây Euphorbia resinifera (cây đại kích nhựa) lại gần như không liên quan đến thực phẩm, bởi chính đặc tính cực đoan của nó khiến việc tiếp xúc trở nên nguy hiểm.
Trong suy nghĩ của nhiều người, ớt luôn là biểu tượng tối thượng của vị cay. Những cái tên như Carolina Reaper hay Dragon’s Breath từng khiến không ít người “toát mồ hôi” chỉ khi nghe đến. Tuy nhiên, khoa học đã chỉ ra rằng những gì con người cảm nhận từ ớt thực chất chỉ là một phần rất nhỏ trong phổ “cay” của tự nhiên.
Để hiểu vì sao sự khác biệt này lại lớn đến vậy, trước hết cần làm rõ bản chất của cái gọi là "cay". Theo các nhà khoa học, "cay" không phải là một vị giác như ngọt, mặn, chua hay đắng, mà là một dạng cảm giác đau. Khi ăn ớt, hoạt chất capsaicin sẽ kích hoạt thụ thể TRPV1 nằm trên các đầu dây thần kinh, vốn có nhiệm vụ phát hiện nhiệt độ cao và các kích thích gây bỏng. Khi bị kích hoạt, thụ thể này gửi tín hiệu về não rằng cơ thể đang bị tổn thương bởi nhiệt, dù thực tế không có ngọn lửa nào tồn tại.
Để đo lường cường độ của cảm giác này, các nhà khoa học sử dụng thang Scoville. Những loại ớt phổ biến thường chỉ đạt vài chục nghìn đơn vị SHU, trong khi những giống ớt cay nhất thế giới như Carolina Reaper hay Dragon's Breath có thể đạt trên 2 triệu SHU. Những con số này đã đủ khiến nhiều người e ngại, nhưng vẫn chỉ là phần rất nhỏ so với resiniferatoxin.
Theo các nghiên cứu về sinh học thần kinh, “cay” không phải là một vị giác giống như ngọt hay mặn, mà là một dạng cảm giác đau. Capsaicin, hợp chất tạo nên độ cay của ớt, kích hoạt thụ thể TRPV1 nằm trên các đầu dây thần kinh. Đây vốn là cơ chế giúp cơ thể phát hiện nhiệt độ cao hoặc các tác nhân gây bỏng.
Theo ước tính, resiniferatoxin có thể đạt từ 8 đến 16 tỷ SHU, cao hơn hàng nghìn lần so với capsaicin. Sự chênh lệch này không chỉ mang ý nghĩa về con số, mà còn phản ánh sự khác biệt về cơ chế tác động. Nếu capsaicin chỉ đơn thuần kích thích thụ thể TRPV1 trong thời gian ngắn, thì resiniferatoxin lại gắn kết với thụ thể này với cường độ mạnh hơn nhiều, khiến các ion canxi tràn vào tế bào thần kinh với lượng lớn, gây ra hiện tượng quá tải và phá hủy các đầu dây thần kinh cảm nhận đau.
Chính cơ chế này khiến resiniferatoxin trở thành một trong những chất gây đau mạnh nhất từng được biết đến. Đối với động vật có vú, chỉ cần tiếp xúc nhỏ cũng có thể gây bỏng hóa học nghiêm trọng. Đây là lý do vì sao cây Euphorbia resinifera phát triển hợp chất này như một chiến lược sinh tồn, nhằm ngăn chặn các loài ăn cỏ tiếp cận.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý là không phải mọi loài đều bị ảnh hưởng như nhau. Các nghiên cứu cho thấy chim không có thụ thể TRPV1 nhạy cảm với capsaicin và resiniferatoxin, do đó chúng có thể ăn các phần của cây mà không gặp vấn đề. Điều này giúp cây phát tán hạt giống thông qua chim, tạo nên một ví dụ điển hình về sự thích nghi và tiến hóa trong tự nhiên.
Để đo lường mức độ này, các nhà khoa học sử dụng thang Scoville. Những loại ớt phổ biến chỉ dao động từ vài chục nghìn đơn vị SHU, trong khi các giống ớt siêu cay có thể đạt trên 2 triệu SHU. Tuy nhiên, tất cả những con số này trở nên nhỏ bé khi so sánh với resiniferatoxin, một hợp chất được tìm thấy trong cây đại kích nhựa.
Không dừng lại ở vai trò trong sinh học, resiniferatoxin còn mở ra những hướng đi mới trong y học hiện đại. Chính khả năng phá hủy có chọn lọc các dây thần kinh cảm nhận đau đã khiến các nhà khoa học quan tâm đến việc sử dụng nó trong điều trị đau mãn tính, đặc biệt là những trường hợp mà các phương pháp truyền thống không còn hiệu quả.
Trong các nghiên cứu thực nghiệm, việc tiêm một lượng nhỏ resiniferatoxin vào các khu vực cụ thể của cơ thể, như khớp hoặc vùng gần tủy sống, đã cho thấy khả năng giảm đau kéo dài trong nhiều tháng. Đối với các bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối, nơi cơn đau trở thành một gánh nặng lớn, phương pháp này được kỳ vọng có thể mang lại chất lượng sống tốt hơn.
Tuy nhiên, việc sử dụng một chất mạnh như vậy cũng đi kèm với nhiều thách thức. Do tác động cực kỳ dữ dội, quá trình điều trị phải được thực hiện dưới gây mê toàn thân. Đồng thời, việc loại bỏ cảm giác đau tại một khu vực cũng đồng nghĩa với việc bệnh nhân có thể không nhận biết được các tổn thương khác, như bỏng hoặc chấn thương, dẫn đến những rủi ro tiềm ẩn.
Dù còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu, resiniferatoxin vẫn được xem là một trong những ví dụ điển hình về cách con người khai thác những hợp chất cực đoan trong tự nhiên để phục vụ y học. Từ một chất có khả năng gây đau khủng khiếp, nó đang dần được biến đổi thành công cụ giúp con người kiểm soát và giảm nhẹ nỗi đau.
Câu chuyện về resiniferatoxin cũng cho thấy một góc nhìn rộng hơn về tự nhiên. Những gì con người cảm nhận được chỉ là một phần rất nhỏ trong phổ trải nghiệm của thế giới sinh học. Và đôi khi, chính những thứ nguy hiểm nhất lại mở ra những cơ hội lớn nhất, khi được hiểu và sử dụng đúng cách.
Đức Khương
