"Cháu gần như không còn nhớ khuôn mặt của mẹ"
Đó là lời chia sẻ đầy xót xa của một cô bé 14 tuổi với Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, trong buổi thăm khám sức khỏe tâm thần cho trẻ em tại Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Lai Châu.
Bé gái có vẻ ngoài điềm tĩnh. Khác với nhiều trẻ khác, em không né tránh khi được hỏi về gia đình mà trả lời rất nhẹ nhàng, gần như không bộc lộ cảm xúc.
Em kể bố mẹ lần lượt qua đời vì bệnh tật khi em còn rất nhỏ. Sau đó, em sống với bác một thời gian nhưng do hoàn cảnh kinh tế quá khó khăn nên được đưa vào Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Lai Châu.
Khi được hỏi về cha mẹ, em chỉ khẽ nói: "Cháu gần như không còn nhớ khuôn mặt của mẹ".
Không có nước mắt, cũng không một lời oán trách, em kể về những mất mát ấy như thể đó là điều đã quá quen thuộc trong cuộc sống.
Theo chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, chính sự bình thản ấy đôi khi lại là dấu hiệu đáng lưu ý. Sau những mất mát kéo dài hoặc sang chấn từ nhỏ, nhiều trẻ lựa chọn kìm nén cảm xúc như một cơ chế tự bảo vệ, thay vì bộc lộ nỗi đau ra bên ngoài.
Qua thăm khám và đánh giá bằng các thang đo tâm lý, bé gái được xác định có biểu hiện rối loạn trầm cảm mức độ nhẹ kèm lo âu. Em có xu hướng thu mình về mặt cảm xúc, giảm khả năng bộc lộ cảm xúc tích cực và mang cảm giác cô đơn kéo dài. Tuy nhiên, em vẫn duy trì việc học tập và sinh hoạt đều đặn, cho thấy khả năng thích nghi tốt nếu tiếp tục được hỗ trợ về mặt tâm lý.
"Điều cháu sợ nhất là tiếng người lớn cãi nhau"
Một trường hợp khác thạc sĩ Lân tiếp xúc là bé gái có dáng người nhỏ nhắn. Suốt buổi trò chuyện, em luôn ngồi sát mép ghế, hai bàn tay đan chặt vào nhau. Chỉ khi không khí trở nên cởi mở hơn, em mới bắt đầu kể về tuổi thơ của mình.
Năm khoảng 8 tuổi, em tận mắt chứng kiến bố sát hại mẹ. Sau biến cố kinh hoàng ấy, em được người thân chăm sóc một thời gian trước khi chuyển vào Trung tâm Bảo trợ xã hội.
Mỗi lần nhắc đến gia đình, em gần như không thể kể trọn vẹn câu chuyện. Điều khiến em ám ảnh nhất là tiếng người lớn cãi nhau.
Mỗi khi nghe tiếng quát mắng hoặc xung đột, em đều cảm thấy tim đập nhanh, cơ thể căng cứng và chỉ muốn bỏ chạy. Các cán bộ tại trung tâm cho biết em từng mất ngủ kéo dài, thường xuyên gặp ác mộng và luôn né tránh những cuộc trò chuyện liên quan đến gia đình.
Theo thạc sĩ Lân, quá trình đánh giá tâm lý ghi nhận em xuất hiện các ký ức xâm nhập, phản ứng lo âu mạnh khi tiếp xúc với những yếu tố gợi nhớ sang chấn và xu hướng né tránh kéo dài. Những biểu hiện này phù hợp với rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), đồng thời kèm theo rối loạn lo âu.
Điều khiến thạc sĩ Lân xúc động là dù mang trong mình ký ức quá đau đớn, em vẫn rất chăm chỉ học tập và luôn chủ động chăm sóc những em nhỏ hơn tại trung tâm. Sau tất cả những mất mát, em đang cố gắng trở thành người mang lại cảm giác an toàn cho người khác – điều mà chính mình từng thiếu vắng.
"Có lúc cháu chỉ muốn người khác đừng hỏi về bố mẹ"
Trong một buổi khám khác, chuyên gia gặp nam sinh sinh năm 2008 đã sống tại Trung tâm Bảo trợ xã hội gần ba năm.
Khác với nhiều bạn cùng trang lứa, em rất ít khi nhắc đến gia đình. Chỉ sau nhiều câu chuyện về việc học và dự định tương lai, em mới chia sẻ rằng cả bố và mẹ đều nghiện ma túy, sau đó tham gia buôn bán ma túy và hiện đang chấp hành án phạt tù.
Điều khiến em day dứt không phải là những lỗi lầm của cha mẹ, mà là mặc cảm của chính bản thân.
"Có lúc cháu chỉ muốn người khác đừng hỏi bố mẹ cháu làm gì", em chia sẻ.
Suốt buổi trò chuyện, mỗi khi câu chuyện chạm đến gia đình, em đều tránh nhìn thẳng vào người đối diện. Em cho biết bản thân thường xuyên tự ti, ngại giao tiếp và luôn sợ bị người khác đánh giá.
Dẫu vậy, em vẫn nuôi ước mơ học nghề sửa chữa ô tô, có một công việc ổn định để tự nuôi sống bản thân và không lặp lại con đường của cha mẹ.
Qua thăm khám, thạc sĩ Lân ghi nhận em có biểu hiện rối loạn lo âu kèm đặc điểm tự ti, mặc cảm và né tránh trong giao tiếp xã hội. Những khó khăn này liên quan chặt chẽ đến hoàn cảnh gia đình cũng như sự kỳ thị mà em cảm nhận từ môi trường xung quanh.
Điều tích cực là em vẫn giữ được động lực học tập và có định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Theo các chuyên gia, đây là một trong những yếu tố bảo vệ quan trọng, giúp trẻ có thêm cơ hội phục hồi sức khỏe tinh thần và xây dựng tương lai tích cực hơn.
Ngọc Minh
