Gần đây, hình tượng chim Lạc trở thành chủ đề thu hút nhiều ý kiến tranh luận. Có người xem đây là biểu tượng thiêng liêng của dân tộc, là hình ảnh gắn với tổ tiên và cội nguồn Việt Nam.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn văn hóa - lịch sử, nhiều học giả cho rằng chim Lạc và câu chuyện xoay quanh trống đồng cũng là một ví dụ tiêu biểu cho khái niệm “truyền thống được kiến tạo”, tức những biểu tượng, câu chuyện hay nghi lễ được xây dựng và diễn giải nhằm tạo nên ký ức chung, niềm tin chung và cảm giác thuộc về một cộng đồng.
Nguồn gốc của biểu tượng chim Lạc
Theo các kết quả khảo cổ học, người Việt là chủ nhân của một tiến trình văn hóa phát triển liên tục từ Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn cách đây hơn 4.000 năm. Thời kỳ Hùng Vương chỉ là giai đoạn cuối của tiến trình ấy. Người Việt cổ sinh sống ở cả đồng bằng và miền núi, vì vậy trên mặt trống đồng xuất hiện hình tượng hươu tượng trưng cho miền núi cùng các loài chim nước tượng trưng cho cư dân vùng đồng bằng.
Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ, giảng viên cao cấp Viện Phát triển năng lực lãnh đạo (Đại học Quốc gia TP.HCM), hình tượng chim Lạc xuất hiện trên mặt và thân trống đồng Lạc Việt có niên đại khoảng 2.300 - 2.700 năm trước, được xem là một trong những vật tổ thiêng liêng gắn với nguồn cội dân tộc Việt Nam, bên cạnh các biểu tượng như rồng hay hươu nai.
Đến thời kỳ Đại Việt, truyền thuyết Hồng Bàng thị cùng câu chuyện Lạc Long Quân - Âu Cơ đã góp phần khơi dậy ký ức lịch sử - văn hóa cổ xưa, trở thành nền tảng cho ý thức nguồn cội và bản sắc văn hóa dân tộc. Bước sang đầu thế kỷ XX, nhiều học giả tiếp tục phát triển và diễn giải cụ thể hơn về hình tượng chim Lạc.
Nhà nghiên cứu Đào Duy Anh cho rằng tên gọi chim Lạc có thể xuất phát từ nguyên mẫu các loài chim nước như cò, vạc, diệc thường xuất hiện tại Đồng bằng sông Hồng sau mùa lũ. Chúng báo hiệu mùa vụ mới và gắn bó mật thiết với đời sống cư dân nông nghiệp. Theo cách lý giải này, từ “Lạc” có thể bắt nguồn từ chữ “nác” (nước), dần đọc thành “lạc”, mang nghĩa là loài chim nước.
Từ đó, chim Lạc cũng được liên hệ với các danh xưng như Lạc điền, Lạc hầu, Lạc tướng thời Văn Lang hay tên nước Âu Lạc thời An Dương Vương, trở thành biểu tượng chứa đựng ký ức lịch sử và văn hóa của người Việt.
Tuy nhiên, không phải học giả nào cũng đồng tình với cách giải thích đó. GS.TS Lê Huy Bắc cho rằng chim Lạc là vật tổ của người Việt và không nên được hiểu đơn thuần là một loài chim có thật như cò, diệc hay hồng hoàng.
Theo ông, đây là loài chim huyền thoại được kết tinh từ trí tưởng tượng của tổ tiên người Việt, mang sức mạnh phi thường, vẻ đẹp hùng tráng cùng những phẩm chất đạo đức tốt đẹp. Chim Lạc được xem là biểu tượng có khả năng dẫn đường, trợ giúp cộng đồng vượt qua khó khăn trong cuộc sống cũng như trong quá trình bảo vệ chủ quyền dân tộc.
Biểu tượng của tự do, khát vọng vươn lên và sức sống của truyền thống
Theo TS Trần Long, giảng viên Trường HUFLIT, nguyên giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP.HCM), hình tượng chim trên trống đồng Đông Sơn trước hết là một biểu tượng nghệ thuật mang tính cách điệu. Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu đã có nhiều cách giải mã khác nhau. Có người cho rằng đó là “hậu điểu”, có người nhận định là chim cò, trong khi một số ý kiến khác lại liên hệ đến chim gõ kiến.
Theo các nghiên cứu về chim học, họ Hạc gồm nhiều loài chim lớn, cổ cao, chân dài, sinh sống tại các vùng đất ngập nước. Tại Việt Nam hiện ghi nhận 9 loài chim thuộc họ này. Tuy nhiên, khi đã trở thành biểu tượng, chim Lạc không còn đơn thuần là một loài chim cụ thể mà mang nhiều tầng ý nghĩa hơn.
Trong cách diễn giải của nhiều học giả, chim Lạc là hình ảnh của sự thanh thoát, khả năng thích nghi với môi trường sống, khát vọng bay cao, bay xa và không ngừng hướng về phía trước. Đó cũng là lý do biểu tượng này được nhiều cơ quan, doanh nghiệp lựa chọn trong hoạt động truyền thông và xây dựng hình ảnh thương hiệu.
GS.TS Lê Huy Bắc cho rằng từ thời cổ đại, con người đã luôn mang trong mình khát vọng được bay lên bầu trời. Không chỉ để rút ngắn khoảng cách địa lý, giấc mơ ấy còn phản ánh mong muốn được tự do, vượt khỏi những giới hạn của cuộc sống thường nhật. Vì thế, nếu hình ảnh chim Lạc xuất hiện trên thân máy bay như một biểu tượng quốc gia, đó sẽ là cách kết nối quá khứ với hiện tại, từ ngày đầu dựng nước đến hành trình phát triển và hội nhập của dân tộc trong thời đại mới.
Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ nhận định chim Lạc khi xuất hiện trong các biểu tượng hiện đại có thể góp phần khơi gợi ý thức nguồn cội, tinh thần dân tộc và khát vọng hướng tới tương lai. Hình ảnh loài chim báo hiệu mùa vụ tốt lành của cư dân nông nghiệp xưa cũng trở thành biểu tượng của hòa bình, phúc lành, sự độc lập tự cường và tinh thần hiếu hòa của người Việt.
Truyền thống không cứng nhắc mà luôn được tiếp nối và làm giàu
Bên cạnh những giá trị lịch sử và văn hóa, câu chuyện chim Lạc còn gợi mở một cách nhìn rộng hơn về khái niệm truyền thống. Lịch sử cho thấy nhiều điều ngày nay được xem là thiêng liêng và quen thuộc thực chất cũng từng là những sáng tạo mới của một giai đoạn nhất định.
Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương được triều Nguyễn chính thức quy định vào năm 1917. Khái niệm Văn hóa Đông Sơn chỉ xuất hiện từ năm 1934. Ngay cả tên gọi chim Lạc cũng được học giả Đào Duy Anh sử dụng và phổ biến từ năm 1955.
Những dữ kiện ấy không làm giảm giá trị của các biểu tượng văn hóa, mà ngược lại cho thấy truyền thống luôn là một dòng chảy vận động, liên tục được diễn giải, bồi đắp và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Có lẽ, cách tôn trọng truyền thống không nằm ở việc xem nó như một thực thể bất biến, mà ở khả năng hiểu đúng, đối thoại với quá khứ và tiếp tục làm giàu những giá trị ấy trong bối cảnh mới.
Suy cho cùng, truyền thống tồn tại để phục vụ đời sống của con người hôm nay và mai sau, chứ không phải để con người trở thành những người canh giữ thụ động của quá khứ. Chính vì thế, hành trình của chim Lạc từ những hoa văn trên trống đồng Đông Sơn đến biểu tượng quen thuộc trong đời sống hiện đại cũng là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử.
Tổng hợp
Nhật Linh
