Lưu ý: Hầu hết những câu chuyện trong bài đều là chuyện có thật. Hơn ai hết tôi biết rõ điều này bởi "khổ chủ" chính là tôi.
Khi Tết Nguyên đán đến gần, các gia đình Việt Nam bắt đầu dọn dẹp nhà cửa, tìm cách "giải phóng nhiều đồ đạc đã tích tụ qua nhiều năm. Số lượng đồ đạc luôn tỷ lệ thuận với số tuổi của chủ nhà. Và Tết là thời điểm lý tưởng để tìm cho chúng người chủ mới. Cùng lúc đó, những người trẻ tuổi lại ước ao có nhiều đồ để thanh lý, nhưng với họ đó mãi chỉ là ước mơ.
Vừa nghĩ đến việc dọn dẹp là bạn đã thấy chóng mặt bởi trong nhà có quá nhiều đồ cũ đã đến lúc chia tay. Nhà vốn đã có một chiếc giá sách đầy ắp các thể loại sách, truyện nhưng giờ là lúc cần chuyển số sách cũ này đi vì đang có một đống sách mới chờ lên kệ. Rồi chiếc tủ kính với các bộ tượng tam đa Phúc-Lộc-Thọ nhiều kiểu dáng giờ nhìn thật lộn xộn khi quân số lên quá đông, khiến nhiều cụ phải tạm thời ngồi chồng lên lưng cụ khác.
Và giờ cũng là lúc để bộ sưu tập đĩa in hình võ sĩ Sumo Nhật Bản, sau nhiều năm trưng bày trên kệ tủ giờ đã xuất hiện nhiều vết rạn chân chim, cần tìm một ngôi nhà mới. Chưa kể đến những xấp quần áo, váy vó xinh đẹp của nữ chủ nhà đã bị đẩy dần xuống đáy của các ngăn tủ quần áo, đã nhiều năm không có dịp chưng diện và giờ đã thành lỗi mốt.
Nhưng chính khi bạn liệt kê trong đầu xem nên giữ lại và bỏ đi những món đồ nào là lúc bạn chợt nhận ra rằng giải quyết việc này vào dịp Tết quả thực khó khăn biết bao. Dù muốn hay không, Tết luôn khiến mỗi người chúng ta hồi tưởng lại quá khứ và trân trọng mọi điều đã xảy ra trong cuộc đời của mình. Tết là dịp để các gia đình củng cố hơn nữa sợi dây liên kết gắn tổ tiên với những người thân ở hiện tại và các thế hệ tương lai. Bạn nhận ra rằng mỗi quyết định bỏ đi hay giữ lại một món kỷ vật đều được đặt dưới lăng kính phán xét của những người thân đã qua đời và cả những người bạn đã dành tâm huyết lựa chọn món quà tặng bạn trong một dịp quan trọng nào đó.
Các món đồ là sự thể hiện vật chất của ký ức, lịch sử, chứa đựng biết bao kỷ niệm. Chúng chứa đựng tinh thần của những điều tưởng đã qua từ lâu. Không có những hiện vật này, quá khứ sẽ ngày càng trừu tượng, méo mó và mơ hồ cho đến khi chúng phai nhạt dần và biến mất như những vệt khói mờ nhạt.
Khách đến nhà chúng tôi ai cũng đều nhìn thấy ngay trên tường phòng khách đang trân trọng treo chiếc đòn gánh mà người mẹ quá cố của vợ tôi đã dùng suốt nhiều năm trời. Chiếc đòn gánh tre cũ kỹ nhắc nhở chúng tôi về những năm tháng bà đã vất vả làm việc trên đồng ruộng để nuôi đàn con lớn khôn. Chiếc đòn gánh đó đã gánh cả mưa nắng, gánh mọi khổ đau, nhọc nhằn để các con bà được đi dưới bóng mát của tình yêu thương. Chiếc đòn gánh ấy mãi mãi là kỷ vật vô giá của tình yêu và lòng biết ơn.
Khi mái tóc của bạn bắt đầu xuất hiện những sợi bạc và làn da bắt đầu có những nếp nhăn, bạn bắt đầu nghĩ đến việc trao bộ sưu tập quý giá cho con cái với hy vọng rằng chúng sẽ gìn giữ di sản của bạn và của các thế hệ trước mà bạn đã nâng niu, trân trọng suốt bao năm trời. Bạn hy vọng các con sẽ bổ sung những kỷ vật bạn để lại vào khối "gia sản" của chúng và truyền lại cho lớp kế thừa trong tương lai.
Truyền thống lưu giữ kỷ vật gia đình được thể hiện rõ nét nhất ở Việt Nam, nơi đất tổ của dòng họ được giữ lại, truyền lại qua nhiều thế hệ và do người con trai cả, đại diện cho gia tộc gìn giữ. Mảnh đất đó sẽ không bao giờ được bán đi, vì nó là hiện thân vật chất của cả gia tộc qua bao đời. Người ta có một niềm tin vững chắc rằng việc bán đi mảnh đất di sản của dòng họ sẽ phá vỡ mối liên kết gia đình, làm đứt gãy sự kết nối thế hệ, điều mà nhiều người coi là sự phản bội quá khứ để để thu lợi cho hiện tại. Đó chính là một nét đặc sắc của văn hoá làng quê Việt mà tôi vô cùng ấn tượng.
Nhưng cuộc đời không phải lúc nào cũng theo một công thức chung như vậy. Không tránh khỏi có những trường hợp một món đồ vật bạn nâng niu bao nhiêu năm sẽ nhanh chóng rơi vào quên lãng. Người nhận cất vào một xó xỉnh nào đó, làm thất lạc và thậm chí không bao giờ nhớ rằng họ đã từng có nó. Có thể nói rằng món đồ đó đã được trao sai người.
Hãy thử ngẫm thế này…
Trong tâm trí bạn, mọi món đồ đều là những vật chứng hữu hình về chính con người và cuộc đời của bạn, về những ngày bạn có mặt trên hành tinh này, những tiền lệ bạn tạo ra và ký ức bạn để lại trong niềm nhớ của những người thân và bạn bè với hy vọng họ sẽ mãi mãi nhớ bạn theo cách bạn mong muốn. Đó có thể là một chiếc cúp ghi nhận sự "tham gia" của bạn trong đội bóng đá của xóm ở vị trí cầu thủ dự bị, một tấm giấy chứng nhận Bé mầm non xuất sắc từ hồi mẫu giáo, hay một cục chặn giấy là phần thưởng dành cho danh hiệu Nhân viên bán hàng xuất sắc nhất năm. Tất cả mọi sự hữu hình khi bạn sống đều sẽ thành vô hình khi bạn đã rời khỏi cuộc sống này. Nên thực sự mà nói thì bạn không cần phải bận tâm nhiều.
Một điều chắc chắn là con cái, anh chị em, và có lẽ cả bạn bè, đồng nghiệp, những người đã gắn bó và trân trọng mối quan hệ với bạn, sẽ trân trọng những kỷ vật đánh dấu thời gian các bạn bên nhau. Đó có thể là món đồ lưu niệm mua trong chuyến du lịch Nhật Bản đầu tiên với bạn bè, khi bạn bị giữ lại ở hải quan chỉ vì trông vẻ mặt khả nghi; từ lễ ăn mừng chiến thắng của đội bóng đá U20, khi bạn bị xe tông trên đường Xuân Thủy; hay chiếc vòng cổ đầu tiên của con gái bạn, thứ mà giờ đây cô bé không còn đeo nữa.
Hãy thử nhìn lại bộ sưu tập những món quà bạn được nhận như những di sản của người đi trước để lại cho bạn. Đó là chai rượu vang Bordeaux mà ông cố đã giữ lại khi ông ăn mừng Ngày Giải phóng Hà Nội 10/10/1954; là viên đá mà ông chú của bạn khai thác từ một mỏ đất hiếm ở Thái Nguyên; hoặc chiếc xe đạp Pháp cổ mà bà dì của bạn đã đạp hàng ngày trong suốt 50 năm để đi làm ở một chợ đồ cổ nào đó.
Khi bạn dọn dẹp từng món đồ, bạn sẽ cảm thấy rằng những ngày tháng tươi đẹp nhất của mình có lẽ đã qua rồi. Bạn không còn mặc vừa chiếc áo từ ngày còn là cầu thủ bóng đá của đội tuyển sinh viên cho dù bạn có cố gắng đến đâu chăng nữa. Nhưng chính giây phút bạn cầm chiếc áo trên tay là lúc bạn sống lại khoảnh khắc hạnh phúc, vinh quang, và cả đau khổ của quá khứ. Mỗi món đồ đều khiến bạn phải lặng đi hồi lâu suy ngẫm xem nên tặng lại cho ai. Ai sẽ là người trân trọng nó nhất? Ai sẽ nâng niu nó giống như cách bạn từng nâng niu suốt bao nhiêu năm qua.
Với tất cả quyết tâm, bạn bắt đầu phân loại đồ đạc thành từng đống dành riêng cho từng người. Nhưng khoan đã, bạn lại cảm thấy không thể chia tay với một số món đồ. Chúng có ý nghĩa quá lớn đối với bạn. Có lẽ bạn có thể giữ chúng thêm một chút nữa, để đến Tết sang năm, hoặc năm sau đó. Chẳng cần vội vàng gì cả, phải không? Nỗi đau chợt trào lên khi nghĩ đến việc những món đồ này từ nay sẽ không còn trong nhà nữa. Ý định tốt đẹp đã biến thành ca tự phẫu thuật cắt ruột thừa mà không gây tê. Và bạn rơi vào trạng thái căng thẳng đến mức không thể chịu đựng được.
Các món đồ đã được phân loại gọn gàng cho từng người nhưng bạn vẫn không nỡ chia tay với chúng. Bạn lặng lẽ khóc nức nở trong lòng khi nghĩ đến việc vài ngày nữa số đồ đạc kia sẽ có ngôi nhà mới. Bạn quyết định đi chơi xa một chuyến để không phải chứng kiến giờ phút chúng ra đi.
Rồi bạn trở về nhà và thấy hầu hết đồ đạc vẫn còn nguyên chỗ cũ. Bạn liên lạc với các con chỉ để ngỡ ngàng nghe rằng chúng thực sự không cần những món đồ này. Lúc này bạn lại ước giá mấy hôm trước bạn quên khoá cửa thì biết đâu mấy tên ăn trộm đã khuân đi giúp rồi và bạn đâu phải chịu đựng nỗi đau này.
Rồi bạn tự an ủi mình bằng ý nghĩ rằng bạn sẽ tìm cách lén mang đồ vào nhà con cái. Có lẽ tốt nhất là đúng dịp Tết, khi mọi người nhậu nhẹt say sưa. Để rồi sau đó, khi bạn đến thăm nhà người con trai yêu quý nhất của mình thì nhận ra rằng món quà quý giá nhất bạn dành tặng riêng cậu ta không hề được trưng bày trong nhà. Bạn lén lút tìm kiếm khắp nhà và cuối cùng phát hiện món quà đó bị nhét sau một chiếc bình hoa ở một góc xa của căn phòng phía sau.
Nhưng mọi chuyện còn tệ hơn! Bước vào phòng khách nhà con gái, bạn không thấy chiếc bàn cổ vô giá mà cha bạn đã vác trên lưng vượt qua những khu rừng rậm ở Miến Điện trong Thế chiến thứ 2. Thay vào đó là một chiếc bàn gỗ ván ép giá rẻ hãng Ikea Thụy Điển, được ghép lại với nhau bằng những con ốc vít, loại được bán hàng loạt ở các cửa hàng Ikea khắp thế giới. Thật kinh khủng.
Bạn cố gắng tự an ủi mình bằng câu tục ngữ, thôi thì "Rác của người này là kho báu của người khác", nhưng điều đó cũng chẳng khiến bạn vui lên là mấy. Dường như chưa đủ, Ikea mới thông báo sẽ khai trương cửa hàng tại Hà Nội vào năm 2028.
Sau thất bại trong việc tặng lại những di sản của cuộc đời mình cho người thân yêu, bạn thử một chiến lược khác: quyên góp đồ đạc cho các tổ chức từ thiện, cửa hàng đồ cổ hoặc bảo tàng. Bạn sớm nhận ra rằng hầu hết mọi nơi đều coi đồ đạc của bạn là đồ bỏ đi và không chào đón bạn.
Một vài người khác sẽ vui vẻ nhận đồ của bạn, chủ yếu là vì họ không muốn thấy bạn rơi nước mắt, ngất xỉu hoặc tức giận khi bị từ chối. Chỉ có điều là một ngày nào đó, rất có thể bạn sẽ tình cờ nhìn thấy những món đồ quý giá của bạn đang nằm trong thùng rác hoặc đã được tái chế ở một nơi nào đó.
Hay một ngày đẹp trời, khi đang đi trên đường, bạn nhìn thấy một người lạ mặc chiếc áo thi đấu bóng đá quý giá của bạn, có chữ ký của danh thủ Cristiano Ronaldo. Trong một nỗ lực tuyệt vọng, bạn cố gắng lấy lại chiếc áo chỉ để trở về nhà tay trắng lại hoàn trắng tay và được khuyến mại một bên mắt bầm tím. Cùng với đó là niềm hối hận vì đã cho đi đồ đạc của mình.
Vậy là, xét cho cùng, tất cả mọi nỗ lực bảo tồn di sản của bạn đã thất bại thảm hại. Bạn cầu xin tổ tiên tha thứ vì sự bất cẩn trong việc lựa người trao kỷ vật. Điều khiến bạn cảm thấy tồi tệ nhất là cảm giác làm mất đi di vật lịch sử của gia đình ngay chính khi Tết đến xuân về!
Sau vài tuần buồn bã giam mình trong căn phòng tối tăm, bạn bước vào cuộc sống mới trong một căn phòng mới, vắng bóng các kỷ vật xưa cũ. Bạn thấy trỗng rỗng. Bạn tự hỏi liệu có phải mình đã xúc phạm đến vị thần May mắn nào đó hay một linh hồn nào đó.
Rồi bạn cứ trăn trở với ý nghĩ rằng lẽ ra mình nên chọn cách "hèn nhát" và thuê một công ty chuyên dọn nhà. Thực tế là có những công ty chuyên về lĩnh vực này và nhiều khả năng họ sẽ khiến bạn cảm thấy hài lòng với dịch vụ này. Hoặc tốt hơn nữa, cuốn sách bán chạy nhất, "Không ai muốn đống đồ của bạn" của tác giả Marie Kondo sẽ khiến tâm trạng của bạn khá hơn.
Giờ đây, bạn như con chim sợ cành cong, bạn chấp nhận số phận sau khi gặm nhấm đủ nỗi đắng cay của một người chứng kiến những thứ quý giá của mình bị ruồng rẫy. Bạn hiểu rằng bản thân cần một thời gian để phục hồi.
Bạn tìm thấy sự an ủi trong câu tục ngữ "Chẳng ai mang theo được gia tài xuống mồ". Bạn nhận ra rằng con người ta không bao giờ thực sự sở hữu bất cứ thứ gì. Thay vào đó, bạn cũng như mọi người khác chỉ là người trông coi tạm thời cho đến khi đồ vật được trao vào tay chủ mới. Rồi bạn nhớ đến bộ phim sản xuất năm 1967 có tên gọi "The Honey Pot" (Hũ Mật Ong), trong đó nhân vật chính tìm cách mang theo gia tài về thế giới bên kia. Nam diễn viên được thừa kế một chiếc đồng hồ cát mà cát bên trong thực chất là những mảnh vàng. Anh ta cố gắng nuốt trọn những mảnh vàng đó trước khi chết. Anh ta không biết rằng chủ nhân của chiếc đồng hồ cát đã đánh cắp những mảnh vàng thật và thay thế chúng bằng quặng pyrit rẻ tiền, hay còn gọi là "vàng giả". Quả là "Chẳng ai mang theo được gia tài xuống mồ."
Bạn cũng nhận ra rằng người thân của bạn đã để lại cho bạn rất ít tài sản khi họ qua đời. Bạn có một linh cảm rằng có lẽ, chỉ có lẽ, họ biết hầu hết tài sản của họ chẳng đáng giá gì. Tổ tiên của chúng ta mới thật thông minh.
Và rồi người bạn đời đã trải qua bao thăng trầm cùng bạn những năm qua nảy ra một ý tưởng. Hãy cùng đi mua sắm để xoa dịu nỗi đau mất mát. Đó gọi là "Liệu pháp mua sắm" – còn gì tốt hơn để cải thiện tâm trạng, giảm căng thẳng và xoa dịu cảm xúc tiêu cực cho bạn vào lúc này.
Bạn đi ngang qua một cửa hàng trưng bày đủ các mẫu tượng tam đa Phúc -Lộc-Thọ. Trong bạn trào dâng một cảm giác như sự hối thúc, giục giã rằng bạn nhất định phải sở hữu bộ tượng này. Kết cục tối hôm đó, ba ông Phúc-Lộc-Thọ trang trọng đứng trên kệ phòng khách để cả nhà cùng chiêm ngưỡng. Chỉ có điều, trước đó, cũng đúng chỗ đó, đã từng là bộ tượng tam đa tương tự.
Nhưng sau một hồi quan sát bạn chợt nhận ra, ba ông có vẻ hơi cô đơn. Các ông cần thêm người đồng hành trên chiếc kệ đang còn trống. Chẳng bao lâu sau, bộ sưu tập mới đã vượt xa bộ cũ về số lượng. Và bạn đã quên cảm giác bị mất mát!
Và năm tiếp theo khi Tết đến, bạn lại tiếp tục soạn đồ, lại cân nhắc cho ai cái gì, lại rơi vào trạng thái hụt hẫng, mất mát và tổn thương. Và đột nhiên có tiếng chuông cửa reo. Xuất hiện trước cửa nhà là một bưu kiện cỡ lớn. Đó là món quà bất ngờ từ ông cố đã thất lạc từ lâu, sống ở một vùng nông thôn nước Úc. Ông gửi tặng bạn một kho báu gồm những món đồ cũ chưa ai từng nhìn thấy với hy vọng bạn sẽ bổ sung vào kho gia tài của mình.
Rồi sao đây? Công cuộc dọn nhà năm tới chắc cũng không khá hơn năm trước!
Đối với tôi, Tết là thời điểm người Việt Nam nhớ về tổ tiên, suy ngẫm về những đóng góp của họ cho hiện tại và những gì họ sẽ để lại khi ra đi. Khi đất nước phát triển, một số truyền thống lâu đời có thể bị mai một. Những người lớn tuổi trong mỗi gia đình chính là những người trông coi di sản, lịch sử. Sự hoài niệm của họ về quá khứ, sự tiếc nuối các món đồ xưa cũ, sự cân nhắc trao truyền lại các món đồ này cho thế hệ trẻ chính là nỗ lực cuối cùng để bảo lưu sự kết nối thế hệ và nuôi dưỡng lịch sử. Con người rồi sẽ đều ra đi, chỉ còn đồ vật ở lại. Chúng kể các câu chuyện, lưu giữ cảm xúc và tượng trưng cho các giá trị, đảm bảo để dòng chảy ký ức được khơi thông và tiếp tục qua các thế hệ.
Tiến sĩ Terry F. Buss
Học viện Hành chính quốc gia Hoa Kỳ
