Một đoạn clip ghi lại trò chơi tại một lớp mầm non đang thu hút sự chú ý và gây lo lắng cho cả phụ huynh lẫn những người làm giáo dục. Trong video, trẻ ném búp bê xuống sàn khá thô bạo, sau đó quan sát tư thế của món đồ chơi khi rơi xuống rồi bắt chước lại bằng cách nằm hoặc tạo dáng theo.
Thoạt nhìn, đây có vẻ chỉ là một “trend” giải trí nhằm tạo tiếng cười cho trẻ. Tuy nhiên, theo chuyên gia giáo dục Tô Thụy Diễm Quyên, cách tổ chức trò chơi này chưa thực sự phù hợp, bởi người lớn cần nhìn nhận nghiêm túc khả năng trẻ học thông qua quan sát và bắt chước. Một hoạt động được tổ chức với mục đích vui chơi có thể vô tình truyền đến trẻ những hành vi không mong muốn, nếu giáo viên không cân nhắc kỹ điều mình đang làm mẫu và khuyến khích các em thực hiện.
Trẻ có thể làm lại điều vừa nhìn thấy
Theo chuyên gia Tô Thụy Diễm Quyên, khả năng học bằng cách quan sát và bắt chước đã được nghiên cứu từ lâu trong tâm lý học. Một thí nghiệm nổi tiếng của nhà tâm lý học Albert Bandura và các cộng sự vào năm 1961 là ví dụ thường được nhắc đến khi nói về cơ chế này.
Trong nghiên cứu, 72 trẻ mầm non được chia thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất quan sát một người lớn có hành vi gây hấn với búp bê Bobo, chẳng hạn đấm hoặc dùng búa đồ chơi đánh búp bê. Nhóm thứ hai xem người lớn chơi nhẹ nhàng với những món đồ chơi khác, trong khi nhóm còn lại không được xem một người làm mẫu. Sau đó, các em được đưa đến một phòng khác để chơi.
Kết quả cho thấy những trẻ từng quan sát hành vi gây hấn có xu hướng lặp lại các động tác tương tự với búp bê nhiều hơn so với trẻ ở hai nhóm còn lại. Ngay cả khi người lớn không còn ở đó, những gì trẻ đã quan sát vẫn có thể được tái hiện trong hoạt động chơi của các em.
Thí nghiệm này cho thấy trẻ không nhất thiết phải được người lớn trực tiếp yêu cầu mới thực hiện một hành động. Đôi khi, chỉ cần nhìn thấy người khác làm, trẻ đã có thể ghi nhớ và thử làm theo. Đó cũng là lý do giáo viên cần thận trọng với những hành động mình thực hiện trước mặt trẻ, kể cả khi chúng được đặt trong một trò chơi có vẻ vô hại.
Trong tình huống ném búp bê, nếu giáo viên là người khởi xướng hoặc trực tiếp làm mẫu động tác ném, trẻ có thể ghi nhớ rằng đó là một phần của cách chơi. Khi hành động ấy được lặp lại nhiều lần, trẻ càng có cơ hội xem nó như một quy tắc quen thuộc của trò chơi.
Không chỉ bắt chước hành động chính, trẻ còn có thể làm theo cả những thao tác không cần thiết
Một điểm đáng lưu ý khác là trẻ có thể bắt chước không chỉ hành động cần thiết mà còn cả những thao tác thừa mà người lớn thực hiện.
Chuyên gia Tô Thụy Diễm Quyên dẫn nghiên cứu của Lyons và các cộng sự năm 2007. Trong thí nghiệm, trẻ từ 3 đến 5 tuổi được quan sát người lớn mở một chiếc hộp đồ chơi. Người làm mẫu thực hiện thêm một số thao tác không thực sự cần thiết để mở hộp. Khi được tự mình thực hiện, nhiều trẻ vẫn lặp lại cả những thao tác thừa đó.
Điều này cho thấy trẻ nhỏ có thể tiếp nhận hành động của người lớn theo cách khá nguyên vẹn, thay vì luôn phân biệt được đâu là bước cần thiết, đâu chỉ là phần người lớn tự thêm vào. Trẻ nhìn thấy một chuỗi hành động và có thể cho rằng tất cả đều thuộc về cách làm đúng.
Đặt vào trò chơi búp bê, nếu giáo viên luôn ném búp bê xuống sàn trước khi yêu cầu trẻ tạo dáng theo, các em có thể hiểu rằng muốn tham gia trò chơi thì phải thực hiện cú ném trước. Nếu hành động này còn đi kèm tiếng reo hò, tiếng cười hoặc lời khen, trẻ càng có thêm động lực để lặp lại.
Một nghiên cứu khác trong chuỗi thí nghiệm của Bandura cũng cho thấy sự tán thưởng có thể ảnh hưởng đến mức độ trẻ bắt chước hành vi. Trẻ có xu hướng thể hiện hành vi gây hấn nhiều hơn khi chứng kiến người làm mẫu được thưởng, so với khi người đó bị phạt. Nói cách khác, trẻ không chỉ quan sát người lớn làm gì mà còn chú ý đến phản ứng của những người xung quanh trước hành động ấy.
Bởi vậy, điều đáng cân nhắc không chỉ là cú ném có mạnh hay không, búp bê có bị hư hỏng hay không, mà còn là thông điệp mà cách tổ chức trò chơi đang truyền đến trẻ. Một hành động được người lớn hưởng ứng có thể khiến trẻ hiểu rằng đó là việc được chấp nhận, thậm chí là điều đáng làm để nhận được sự chú ý.
Giáo viên cần tự hỏi trẻ sẽ học được gì từ trò chơi
Từ tình huống trên, chuyên gia Tô Thụy Diễm Quyên đặt ra một số câu hỏi đối với người tổ chức hoạt động. Trước hết, giáo viên muốn trẻ học được điều gì thông qua cú ném búp bê? Mục tiêu của trò chơi là giúp trẻ quan sát, vận động, thể hiện tư thế hay đơn giản chỉ tạo ra tiếng cười?
Bên cạnh đó, giáo viên đã tính đến những rủi ro có thể xảy ra hay chưa? Trẻ có thể bắt chước động tác ném rồi ngã xuống nền gạch, va vào bàn ghế hoặc vô tình ném đồ chơi trúng bạn. Một hành động tưởng như chỉ diễn ra trong vài giây có thể dẫn đến va chạm nếu trẻ quá hào hứng và không kiểm soát được lực của mình.
Cũng cần xem xét cách trẻ hiểu về việc ném đồ chơi. Khi hành động này được biến thành một phần của trò chơi tập thể, liệu trẻ có dần xem việc ném đồ vật là điều bình thường, vui vẻ và có thể lặp lại trong những hoàn cảnh khác? Từ đó, có thể nảy sinh những cách liên tưởng không phù hợp, chẳng hạn trẻ mang hành động ném sang những món đồ chơi khác hoặc những tình huống liên quan đến em bé. Đây là nguy cơ cần được người lớn lưu ý, chứ không phải kết luận rằng cứ tham gia trò chơi này thì trẻ sẽ hình thành hành vi gây hấn.
Một vấn đề khác được đặt ra là cách tạo dáng sau khi ném búp bê. Nếu trò chơi yêu cầu các bé gái tốc váy, nằm xuống sàn và tạo những tư thế không phù hợp, trong khi bạn bè xung quanh reo hò, giáo viên cần cân nhắc liệu hoạt động ấy có bảo đảm sự tôn trọng đối với cơ thể và sự riêng tư của trẻ hay không. Trẻ nhỏ chưa có đầy đủ khả năng nhận thức để tự đánh giá những tình huống như vậy, nên người lớn càng cần có trách nhiệm lựa chọn cách chơi phù hợp với lứa tuổi.
Tuy nhiên, cũng cần tránh vội vàng kết luận rằng một đoạn clip đơn lẻ có thể chứng minh nhân phẩm hay tính cách của trẻ sẽ bị ảnh hưởng. Điều có thể đặt ra một cách xác đáng hơn là: giáo viên đang tạo ra môi trường và thông điệp như thế nào để trẻ quan sát, tiếp nhận và bắt chước?
Nếu mục tiêu của hoạt động là giúp trẻ vận động, quan sát và sáng tạo tư thế, giáo viên hoàn toàn có thể tổ chức theo cách khác. Thay vì ném búp bê xuống sàn, cô có thể nhẹ nhàng đặt búp bê lên một tấm thảm, sau đó mời trẻ quan sát và tạo dáng theo. Mỗi em cũng có thể nghĩ ra một tư thế mới để cả lớp cùng thử, qua đó khuyến khích trí tưởng tượng và khả năng thể hiện bản thân.
Một trò chơi dành cho trẻ mầm non không nhất thiết phải có những hành động mạnh hay gây tranh cãi mới tạo được tiếng cười. Điều quan trọng là trẻ được vui chơi trong một môi trường an toàn, được tôn trọng và có cơ hội học những hành vi tích cực.
Như chuyên gia Tô Thụy Diễm Quyên gợi mở, năng lực của giáo viên mầm non không chỉ nằm ở việc nghĩ ra trò chơi khiến trẻ hào hứng, mà còn ở khả năng dự đoán trẻ có thể học được gì từ chính hành động người lớn làm mẫu. Bởi với trẻ nhỏ, đôi khi điều người lớn xem là một màn đùa vui chỉ diễn ra trong chốc lát lại trở thành một hành vi mà các em ghi nhớ và mang theo trong những lần chơi sau.
Hiểu Đan
