Vụ việc một nữ khách hàng bị shipper hành hung sau những tranh cãi về thời gian chờ đợi nhận đồ ăn đang trở thành tâm điểm đốt cháy các diễn đàn mạng xã hội. Những hình ảnh bạo lực được phát tán nhanh chóng nhận về sự phẫn nộ từ dư luận, và cơ quan công an cũng đã lập tức vào cuộc để xác minh, xử lý hành vi lệch chuẩn này theo đúng quy định pháp luật.
Bạo lực, dù ở bất kỳ hình thái hay xuất phát từ lý do gì, đều là sai trái và không thể biện minh. Thế nhưng, điều khiến cuộc tranh luận trên không gian mạng không dừng lại ở việc lên án cái sai, mà nhanh chóng "chia phe" dữ dội, lại nằm ở một chi tiết mấu chốt: 10-15 phút chờ đợi dưới cái nóng gần 40 độ C.
Clip hiện trường sự việc được ghi lại
Một bộ phận cư dân mạng bày tỏ sự cảm thông với áp lực của người lao động, trong khi số khác lại bảo vệ quyền lợi chính đáng của người mua dịch vụ. Sự phân hóa này vô tình mở ra một lăng kính thực tế đầy nhức nhối về mối quan hệ giữa khách hàng và người phục vụ trong mùa cao điểm nắng nóng. Cú va chạm thể xác và lời qua tiếng lại trong vụ việc không đơn thuần là một cơn bốc đồng nhất thời từ một đơn hàng lỗi.
Nhìn sâu hơn vào bản chất, sự tức giận ấy giống như giọt nước tràn ly, một phản ứng dây chuyền nảy sinh từ những ngày dài cơ thể con người phải căng mình chống chọi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Khi nhiệt độ ngoài trời chạm ngưỡng cực đoan, giới hạn chịu đựng cả về thể xác lẫn tinh thần của con người cũng bị đẩy xuống mức thấp nhất, biến những tương tác đời thường vốn rất nhỏ nhặt trở thành những mồi lửa chực chờ bùng phát.
Ca làm việc dưới cái nắng thiêu đốt
Để hiểu được ngọn nguồn của cơn giận ấy, hãy thử một lần bước ra khỏi những khối bê tông mát lạnh của điều hòa để nhìn vào thực tế của những "ca làm việc trong lò nung". Giữa những ngày Hà Nội bước vào đỉnh điểm nắng nóng, mặt đường nhựa hấp thụ nhiệt và phả ngược lên một thứ không khí hầm hập dao động từ 50 đến 60 độ C. Đó là một thứ áp lực hữu hình. Dưới cái nắng như roi quất vào da thịt, những người lao động tự do phải tự bọc mình trong những lớp áo chống nắng dày cộm, kín mít từ đầu đến chân - một nghịch lý sinh học khi họ phải mặc thêm đồ để giảm bớt cái nóng. Ngay cả những chiếc điện thoại thông minh, công cụ mưu sinh cốt lõi được gắn trên giá đỡ, cũng liên tục báo quá nhiệt rồi sập nguồn.
Cuộc chiến sinh tồn này không gọi tên riêng một ai. Đó là những shipper đồ ăn, tài xế công nghệ, người giao gas, giao nước, những bưu tá thương mại điện tử, hay những người công nhân đang phơi mình trên các công trình cao tầng. Điểm chung của họ là một cơ thể sinh học đang bị vắt kiệt từng giọt nước dưới bầu trời rực lửa.
Ảnh minh họa
Dưới cái nắng như thiêu như đốt này, trạng thái khổ sở nhất của người lao động ngoài trời không nằm ở quãng đường di chuyển - khi gió xe phần nào làm vơi bớt cái hầm hập - mà chính là những lúc phải đứng chôn chân một chỗ. Đó là những phút giây họ buộc phải phơi mình trực diện dưới ánh nắng gay gắt trước cổng các tòa nhà kính, trung tâm thương mại hay đầu những con ngõ sâu không một bóng râm để đợi khách. Khi phải đứng yên một chỗ dưới trời nắng gắt—ở những nơi hiếm hoi bóng râm như trước cổng các tòa nhà văn phòng hay đầu ngõ cụt - thời gian dường như trôi chậm hơn rất nhiều. Vài phút chờ đợi bình thường bỗng trở nên dài dằng dặc.
Nắng nóng không chỉ gây mệt mỏi về thể xác, mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến công việc của họ. Mỗi cuộc gọi không bắt máy, mỗi phút chờ đợi kéo dài đồng nghĩa với việc họ có thể bị lỡ mất những đơn hàng tiếp theo, khiến thu nhập của một ngày mưu sinh vất vả bị giảm sút. Đứng giữa cái nóng hầm hập và nỗi lo hoàn thành công việc, những người lao động ngoài trời rất dễ rơi vào trạng thái sốt ruột và căng thẳng. Trong những ngày thời tiết khắc nghiệt như thế này, việc đi làm của họ thực sự cần nhiều hơn một sự kiên nhẫn thông thường.
Sự đối nghịch của cảm giác
Sự bùng nổ của nền kinh tế "chạm" (on-demand economy) đã mang lại một thứ đặc quyền chưa từng có trong lịch sử tiêu dùng. Chỉ với vài thao tác lướt, chạm trên màn hình điện thoại, thế giới bỗng thu nhỏ lại bằng khoảng cách từ cửa nhà đến lề đường. Đồ ăn thức uống, nhu yếu phẩm, hay một chuyến xe đều có thể xuất hiện sau ít phút. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi tối thượng ấy là một mặt tối vô hình mà chúng ta ít khi tự vấn: Công nghệ đang vô tình xóa nhòa đi sự thấu cảm giữa con người với con người, biến những tương tác xã hội trở thành những giao dịch máy móc, vô tri.
Trên giao diện lấp lánh của smartphone, khách hàng không nhìn thấy một người lao động bằng xương bằng thịt đang lao đi trong khói bụi. Thứ họ thấy chỉ là một cái icon shipper nhỏ xíu đang di chuyển trên bản đồ số, kèm theo những dòng thông báo trạng thái khô khốc: "Tài xế đang lấy hàng", "Đơn hàng đang đến". Khi con người bị biến thành một điểm dữ liệu, một thuật toán định vị, chúng ta dễ dàng quên mất rằng đằng sau cái chấm xanh dịch chuyển trên màn hình kia là một cơ thể sinh học đang chịu áp lực căng thẳng.
Ảnh minh họa
Chính sự "vô hình mang tính công nghệ" này đã tạo ra một sự lệch pha sâu sắc trong nhận thức về thời gian giữa hai bên. Hãy thử đặt hai thế giới ấy lên một bàn cân để thấy sự tương phản đến nghiệt ngã.
Ở thế giới thứ nhất - phía bên trong căn phòng bật điều hòa mát lạnh 25 độ C - người mua hàng lơ là điện thoại vì bận hoàn thành nốt dòng email, bận một cuộc họp dở dang, hoặc đơn giản là muốn vuốt nốt vài chiếc video ngắn trên mạng xã hội. Họ nghĩ: "Chờ một chút có sao đâu, mình xuống ngay đây mà". Đối với họ, 5 hay 10 phút trôi qua trong bầu không khí mát mẻ là một khoảng thời gian hoàn toàn vô hại, trôi đi rất nhanh và không để lại bất kỳ tổn thương nào về mặt thể xác.
Nhưng ở thế giới thứ hai - phía bên ngoài cánh cửa, nơi chảo lửa đô thị đang rực cháy - 10 phút ấy lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Đối với người shipper đang đứng chôn chân dưới cái nắng thiêu đốt, 10 phút là một sự tra tấn thể xác đúng nghĩa. Đó là 600 giây mồ hôi chảy ròng ròng làm cay xè đôi mắt, là cái nóng từ yên xe và mặt đường nhựa như muốn nướng chín da thịt, là nỗi lo âu thắt lòng về nguy cơ bị app phạt, bị hủy đơn, hay việc bị trôi mất những cuốc xe mưu sinh kế tiếp. Một bên là sự thong thả của sự tiện nghi, một bên là sự sinh tồn của lao động.
Hệ quả tất yếu của sự lệch pha này là một lối hành xử lạnh lùng và đòi hỏi tuyệt đối. Khi người nhận dịch vụ chỉ nhìn thấy quyền lợi của mình mà không còn nhìn thấy con người phía sau dịch vụ, họ dễ dàng coi sự phục vụ là một nghĩa vụ hiển nhiên. Sự thấu hiểu bị triệt tiêu, nhường chỗ cho cái tôi trịch thượng của kẻ bỏ tiền. Chúng ta sẵn sàng buông những lời cằn nhằn, những cái nhíu mày, hay sự chậm trễ vô tâm mà không hề biết rằng, chính sự lạnh lùng mang danh "khách hàng là thượng đế" ấy, khi gặp phải cái nóng cực đoan của thời tiết, sẽ trở thành chất xúc tác tàn nhẫn nhất đẩy những người lao động vào bước đường cùng của sự ức chế.
Mồi lửa đốt cháy sự kiềm chế
Để lý giải vì sao những mâu thuẫn vốn rất nhỏ nhặt trong đời thường lại có thể bùng phát thành bạo lực thể xác một cách nhanh chóng dưới trời mùa hè, chúng ta cần cái nhìn khách quan từ góc độ khoa học hành vi. Y học từ lâu đã chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa nhiệt độ môi trường và trạng thái tâm lý con người thông qua hiện tượng mang tên Thermal Stress (Căng thẳng nhiệt). Khi cơ thể phải phơi mình quá lâu dưới mức nhiệt cực đoan, hệ thần kinh sẽ tự động kích hoạt chế độ sinh tồn. Lúc này, tuyến thượng thận tăng cường giải phóng cortisol - hormone căng thẳng - khiến nhịp tim tăng nhanh, huyết áp tăng cao và đẩy cơ thể vào trạng thái báo động đỏ.
Đáng ngại hơn, tình trạng mất nước và sốc nhiệt liên tục làm suy giảm đáng kể chức năng của thùy trán, vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát hành vi, kiềm chế cảm xúc và đưa ra quyết định sáng suốt. Hệ quả là con người rất dễ rơi vào phản ứng "chiến hay biến" (fight or flight). Khi đó, ngưỡng chịu đựng tâm lý bị hạ xuống mức thấp nhất, biến một người vốn dĩ hiền lành cũng có thể trở nên hung hăng, mất kiểm soát chỉ sau một kích thích nhỏ.
Tuy nhiên, việc phân tích cơ chế sinh học này dưới góc độ y khoa tuyệt đối không phải để bao biện, bình thường hóa hay giảm nhẹ tính chất nghiêm trọng của hành vi bạo lực. Đấm một ai đó vì tức giận luôn luôn là sai trái, dù trời có nóng đến bao nhiêu độ C. Sự phân tích ở đây mang một tầng nghĩa văn minh hơn: để chúng ta hiểu được tính dễ bị tổn thương của con người khi đặt trong một môi trường khắc nghiệt.
Khi một người shipper đã đứng ngoài nắng suốt nhiều giờ đồng hồ, cơ thể họ thực chất đang ở thế phòng vệ của sự sinh tồn. Lúc này, một thái độ trịch thượng, một cái nhìn khinh khỉnh, hay một câu nói cộc lốc, vô tâm từ phía khách hàng không còn là một tương tác lỗi thông thường nữa. Nó lập tức biến thành một mồi lửa tàn nhẫn, ném thẳng vào kho thuốc súng cảm xúc đang chực chờ phát nổ. Hiểu được điều này để thấy rằng, trong những ngày thời tiết điên cuồng, sự tử tế và kiềm chế không chỉ là lựa chọn về mặt văn hóa, mà còn là bộ phanh khẩn cấp để bảo vệ chính chúng ta và những người xung quanh khỏi những bi kịch không đáng có.
Ảnh minh họa
Chúng ta không thể xoay chuyển được sự khắc nghiệt của thiên tai, cũng không thể làm dịu đi cái nắng gắt của bầu trời mùa hạ, nhưng có một thứ chúng ta hoàn toàn làm chủ được: đó là nhiệt độ trong cách đối xử giữa người với người. Những ngày này, sự tử tế không cần phải là điều gì đó quá lớn lao hay vĩ mô, nó hiện hữu ngay trong những hành động nhỏ nhặt, giản đơn nhưng mang sức mạnh chữa lành vô hạn.
Đó là việc chúng ta chủ động để ý điện thoại hơn sau khi bấm nút đặt hàng. Là một dòng tin nhắn ngắn gửi đi trước khi shipper kịp đến: "Em cứ đi thong thả, trời nắng quá không cần vội đâu". Đó là một lời xin lỗi chân thành nếu chẳng may có việc bận đột xuất khiến người giao hàng phải đợi thêm vài phút. Hoặc đôi khi, chỉ là một ly nước lọc mát lành trao tay, một nụ cười cảm ơn, hay cái xua tay nhẹ nhàng không nhận lại vài nghìn tiền lẻ thối. Những cử chỉ ấy tuy nhỏ, nhưng lại là chiếc "bộ lọc" xoa dịu đi mọi sự bức bối, giúp người lao động ngoài trời cảm thấy công sức và sự chịu đựng của mình được nhìn nhận, được tôn trọng.
Khi chiếc app công nghệ kết nối hai đầu đơn hàng, nó không chỉ kết nối một dịch vụ, mà đang kết nối hai số phận. Giữa những ngày Hà Nội hay Sài Gòn căng mình trong chảo lửa đô thị, thứ có khả năng làm mát lòng người nhanh nhất và bền vững nhất không phải là những chiếc điều hòa bật hết công suất trong phòng kính. Nó chính là sự thấu cảm sâu sắc rằng: phía bên kia màn hình, đằng sau chiếc icon vô tri đang dịch chuyển, luôn là một con người bằng xương bằng thịt đang lặng lẽ đội nắng mưu sinh.
Diệp Nguyễn
