Trẻ nhỏ, khi lần đầu tiên có trong tay một khoản tiền riêng, thường chưa đủ khả năng để kiểm soát việc chi tiêu. Với các em, "thích là mua" gần như là phản xạ tự nhiên, bởi khái niệm về giá trị đồng tiền, sự đánh đổi hay kế hoạch dài hạn vẫn còn rất mơ hồ. Một món đồ chơi nhỏ, một gói bánh hay vài lần chơi game có thể nhanh chóng "ngốn" hết số tiền mà không để lại nhiều suy nghĩ. Nếu không được định hướng từ sớm, thói quen chi tiêu bốc đồng ấy rất dễ kéo dài, thậm chí theo trẻ đến tận khi trưởng thành.
Chính vì vậy, không ít cha mẹ bắt đầu trăn trở: làm thế nào để con biết quý tiền, biết cân nhắc trước khi tiêu, thay vì chỉ chiều theo cảm xúc nhất thời? Và câu chuyện của một bà mẹ ở TP.HCM đã cho thấy, đôi khi chỉ cần một "thỏa thuận" đơn giản nhưng đúng cách, cũng có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể trong nhận thức và hành vi của trẻ.
Chị Đinh Ngọc Hương (Phường Phú Thuận, TP.HCM) có con trai năm nay 8 tuổi. Chị cho biết, con trai mình đã bắt đầu tự quản lý "tài sản" của mình từ khi học lớp 1. Chỉ sau chưa đầy hai năm, một sự thay đổi rõ rệt đã xuất hiện: cậu bé không còn tùy tiện mua đồ ăn vặt hay đồ chơi nhỏ khi ra ngoài, việc chi tiêu cũng trở nên có kế hoạch hơn.
Thậm chí, em còn dùng tiền của mình để mua bánh sinh nhật tặng mẹ, mời ông bà đi xem phim và dịp Tết còn lì xì mỗi người một ít tiền.
"Thỏa thuận tài chính mẹ - con" thay đổi tất cả
Chị Hương cho biết sự thay đổi của con đến từ một "thỏa thuận quản lý tiền" như sau:
Từ lớp 1, mỗi tuần con chị được nhận 50 nghìn đồng tiền tiêu vặt. Cuối năm, mẹ sẽ "trả lãi gấp đôi" dựa trên số tiền con tiết kiệm được. Tức là càng tiết kiệm nhiều, "tiền thưởng" càng cao. Điều này kích thích rất mạnh ý thức tiết kiệm của trẻ. Dù trẻ dễ chi tiêu bốc đồng, nhưng vì muốn được "nhân đôi", các em sẽ cố gắng giữ tiền lại.
"Mỗi năm, con trai mình có 4 khoản "quà cố định": Kỳ nghỉ hè: 500 nghìn đồng, Ngày Quốc tế Thiếu nhi: 200 nghìn đồng, Sinh nhật: 500 nghìn đồng, ngoài ra còn có tiền lì xì Tết. Chưa kể các khoản phát sinh người thân cho hay tiền thưởng con tham gia vài cuộc thi nhỏ, bán ve chai... Ngoài các chi phí thiết yếu như ăn uống, quần áo, đồ dùng học tập… thì mọi chi tiêu vượt mức hợp lý đều do con trai tự chi trả. Ví dụ: chơi game xu trong trung tâm thương mại, quên mang khăn quàng đỏ hay bút thước phải mua ở cổng trường… đều phải tự bỏ tiền. Tiền lì xì được gửi ngân hàng để dự phòng", bà mẹ chia sẻ.
Trước đây, con chị Hương sống nhiều với ông bà. Vì được chiều chuộng, mỗi lần ra ngoài đều được mua đồ chơi, đồ ăn vặt. Lâu dần, hình thành thói quen "thấy thích là muốn có". Những món đồ 10 nghìn, 20 nghìn đồng, mỗi lần vào cửa hàng đồ chơi, con đều ôm về vài món. Cả gia đình nhận thấy nếu tiếp tục như vậy thì không ổn, nên quyết định dùng cách này để giúp con hình thành thói quen tiêu dùng hợp lý.
Từ "tiêu hết sạch" đến "chi tiêu khôn ngoan"
Khi mới áp dụng, con trai chị Hương cũng là "tháng nào hết sạch tháng đó", tan học là mua kem, khoai tây chiên… đủ thứ. Nhưng dần dần, con nhận ra "chi tiêu bốc đồng là tai họa", bắt đầu học cách tiết kiệm. Tiền càng nhiều thì càng… không nỡ tiêu. Để hỗ trợ, chi Hương còn chuẩn bị cho em sổ ghi chép chi tiêu. Mỗi khoản thu chi đều phải ghi lại. Gia đình vốn làm trong ngành tài chính nên có thói quen này.
Hiện tại, con trai chị có hai cuốn sổ: Một cuốn ghi tiền tiêu vặt hằng ngày, tiền và sổ được cất trong hộp sắt, chìa khóa chỉ mình con biết. Một cuốn ghi các khoản tiền lớn như tiền lì xì, gửi ngân hàng.
Nhờ đó, từng khoản tiền đều rõ ràng. Cộng thêm "phần thưởng lãi gấp đôi", giờ đây con tính toán rất kỹ trước khi mua bất cứ thứ gì. Khi đi mua đồ cùng bạn, nhiều bạn phải xin phép bố mẹ. Còn con chị Hương có thể tự quyết định món đó có đáng mua hay không. Nhiều khi cầm lên xem giá, thấy không hợp lý lại đặt xuống.
"Chúng tôi có thể góp ý, nhưng quyết định là của con, và hậu quả con tự chịu. Vì là tiền của mình nên con suy nghĩ rất kỹ", bà mẹ chia sẻ.
Không chỉ biết tiết kiệm, con cũng biết chi tiêu đúng lúc. Ngoài việc mời ông bà đi xem phim, em còn mua bánh sinh nhật cho mẹ và lì xì ông bà vào dịp Tết. Người mẹ cho biết, nếu sau này con sẵn sàng chấp nhận rủi ro, chị sẽ khuyến khích con thử các hình thức đầu tư tài chính. Quan trọng nhất vẫn là sự hứng thú của con.
Gợi ý dạy trẻ quản lý tiền theo từng độ tuổi
Chị Hương cho rằng, không có một "công thức chung" nào cho việc dạy con về tiền, nhưng nếu bắt đầu đúng thời điểm và đúng cách, mỗi giai đoạn phát triển của trẻ đều có thể trở thành một cơ hội để hình thành tư duy tài chính vững vàng.
Sau đây là 4 nguyên tắc có thể tham khảo:
1. Cho trẻ cùng tham gia tiết kiệm và chi tiêu: Với trẻ 5-6 tuổi hoặc tiểu học đầu cấp, cha mẹ nên trò chuyện về tiết kiệm. Khi trẻ muốn gửi tiền, hãy cùng bàn nên gửi toàn bộ hay một phần. Có thể đưa trẻ ra ngân hàng để hiểu "tiết kiệm" là gì. Khi mua đồ, hãy thống nhất trước số tiền và dạy trẻ về giá cả, so sánh giá.
2. Dạy trẻ phân biệt "muốn" và "cần": Với trẻ lớn hơn, hãy giúp trẻ lập danh sách những thứ muốn mua, rồi phân loại: cái nào cần, cái nào có thể chờ. Đồng thời dạy trẻ khái niệm "trì hoãn tiêu dùng".
3. Gắn tiền với sự phát triển của trẻ: Ở lớp 5-6, có thể hướng dẫn trẻ dùng tiền cho việc học, kỹ năng, hoặc trải nghiệm như trại hè, du lịch… giúp trẻ hiểu tiền gắn với mục tiêu và ước mơ.
4. Học cách lập kế hoạch và tiết kiệm: Ở cấp 2-3, trẻ có thể tự lập kế hoạch chi tiêu, chia tiền thành các phần khác nhau. Phụ huynh chỉ cần góp ý. Thậm chí có thể cho trẻ tiếp cận các hình thức tài chính như gửi tiết kiệm, quỹ, cổ phiếu.
Hiểu Đan
