Ngày 12 tháng 6 năm 2026, Bộ Thương mại Mỹ ra lệnh cấm xuất khẩu Claude Fable 5 và Mythos 5 - hai model AI mạnh nhất của Anthropic - cho mọi người nước ngoài, bao gồm cả công dân các nước đồng minh phương Tây như Anh, Đức, Nhật Bản. Lý do được đưa ra là lo ngại an ninh quốc gia liên quan đến khả năng "jailbreak" model.
Nhưng cùng lúc đó, một chính sách khác của chính phủ Mỹ đang đi theo hướng hoàn toàn ngược lại.
Mới chỉ ra mắt được 4 ngày, model AI mạnh nhất của Anthropic bị Mỹ "cấm vận" - Ảnh: The India Times
Chip vẫn chảy sang Trung Quốc
Tháng 1 năm 2026, Bộ Thương mại Mỹ thay đổi chính sách: từ "mặc định từ chối" sang "xét duyệt theo từng trường hợp" đối với việc xuất khẩu chip Nvidia H200 và AMD MI325X sang Trung Quốc - hai loại chip AI tiên tiến từng bị cấm hoàn toàn từ thời chính quyền Biden. Đi kèm là mức thuế 25% trên các chip này khi xuất khẩu.
Đến tháng 5 năm 2026, khoảng 10 công ty Trung Quốc - bao gồm Alibaba, Tencent, ByteDance - đã được Bộ Thương mại Mỹ cấp phép mua chip H200, với giới hạn 75.000 chip mỗi công ty. CEO Nvidia Jensen Huang xác nhận đã nhận được đơn đặt hàng từ khách hàng Trung Quốc và đang khởi động lại sản xuất cho thị trường này.
Theo phân tích của Council on Foreign Relations, nếu Trung Quốc nhận được 1 triệu chip H200, năng lực tính toán AI của nước này trong năm 2026 có thể tăng tới 250% so với việc chỉ dùng chip nội địa. DeepSeek - công ty AI Trung Quốc nhiều lần bị Anthropic cáo buộc khai thác Claude trái phép - từng nói rõ giới hạn lớn nhất của họ là khả năng tính toán, không phải công nghệ.
Mỹ đồng ý cấp phép xuất khẩu các hip H200 sang Trung Quốc - Ảnh: Bloomberg
Đặt hai sự kiện cạnh nhau tạo ra một nghịch lý khó giải thích. Một mặt, Mỹ cho rằng việc các nước đồng minh phương Tây - những đối tác an ninh lâu năm của Mỹ - sử dụng Claude Fable 5 và Mythos 5 (hai model AI thành phẩm) là rủi ro an ninh quốc gia đủ lớn để áp dụng công cụ kiểm soát xuất khẩu chưa từng dùng cho một sản phẩm AI thương mại nào trước đây.
Mặt khác, Mỹ đồng thời cho phép các công ty Trung Quốc - quốc gia luôn được xác định là đối thủ cạnh tranh chiến lược số một trong AI - mua phần cứng nền tảng để tự xây dựng những model có khả năng tương đương hoặc gần tương đương.
Chuyên gia Jimmy Goodrich từ Viện Xung đột và Hợp tác Toàn cầu (Đại học California) nhận xét thẳng: "Thật khó hiểu khi Bộ Thương mại quyết liệt kiểm soát các mô hình AI có thể gây rủi ro an ninh quốc gia, nhưng lại cho phép bán chip tạo ra các mô hình đó cho các đối thủ nước ngoài của chúng ta."
Council on Foreign Relations mô tả chính sách chip này là "về mặt chiến lược không nhất quán" - nếu thực thi nghiêm, gần như sẽ chặn hết xuất khẩu sang Trung Quốc; nếu thực thi lỏng, sẽ không giải quyết được lo ngại an ninh ban đầu.
Góc nhìn từ phía chính quyền
Cố vấn AI Nhà Trắng David Sacks từng giải thích logic phía sau việc nới lỏng xuất khẩu chip: theo ông, khoảng cách AI giữa Trung Quốc và Mỹ chỉ còn 3 đến 6 tháng - khoảng cách đã hẹp lại do chính các biện pháp kiểm soát chip trước đó vô tình thúc đẩy Trung Quốc tự phát triển năng lực nội địa. Logic ở đây là: nếu Mỹ không bán, Trung Quốc vẫn sẽ tự làm được, chỉ chậm hơn một chút - trong khi việc bán chip giúp duy trì sự phụ thuộc của Trung Quốc vào công nghệ Mỹ và mang lại doanh thu (cùng thuế 25%) cho phía Mỹ.
Cố vấn AI Nhà Trắng David Sacks - Ảnh: The White House
Nhưng cùng vị cố vấn này lại là người công khai chỉ trích Anthropic là "fear-mongering" khi công ty này nhấn mạnh rủi ro của các model AI mạnh - và là người đứng sau sắc lệnh hành pháp về kiểm tra AI trước khi triển khai, vốn được thiết kế để KHÔNG tạo ra cơ chế cấp phép (licensing regime). Lệnh cấm xuất khẩu Fable 5/Mythos 5 lại đi ngược chính nguyên tắc đó - tạo ra đúng loại rào cản cấp phép mà chính quyền tuyên bố muốn tránh.
Phản ứng từ giới chuyên gia chính sách AI khá chia rẽ. Một số xem đây là hành động "lawfare" nhằm vào riêng Anthropic do mâu thuẫn chính trị kéo dài. Nhà phân tích Gary Marcus thì cho rằng quyết định của chính phủ "có lý" trong logic duy trì lợi thế trước Trung Quốc, nhưng cảnh báo nó có thể khiến các nhà nghiên cứu AI gốc Trung Quốc đang làm việc tại các lab Mỹ như Anthropic, OpenAI cân nhắc trở về nước - và khiến nhà đầu tư đặt câu hỏi liệu các công ty AI Mỹ có còn là "cửa cược an toàn" khi chính sách AI có thể thay đổi đột ngột như vậy.
Với người dùng và doanh nghiệp công nghệ tại Việt Nam và các nước ngoài Mỹ nói chung, sự kiện này cho thấy một thực tế mới: khả năng tiếp cận các model AI tiên tiến nhất không chỉ phụ thuộc vào năng lực kỹ thuật hay giá cả, mà ngày càng phụ thuộc vào các quyết định chính sách có thể thay đổi trong vài giờ, không có cảnh báo trước, và đôi khi đi ngược lại chính các nguyên tắc mà chính phủ đó tuyên bố theo đuổi.
Thế Duyệt
