Giữa vùng đất Lưỡng Hà cổ đại, nơi từng khai sinh ra nền văn minh sớm nhất của nhân loại, Danh sách vua Sumer nổi lên như một trong những tư liệu vừa quý giá vừa khó lý giải nhất mà khảo cổ học từng phát hiện.
Văn bản này không chỉ đơn thuần ghi chép tên các vị vua và các triều đại, mà còn vẽ nên một bức tranh lịch sử kéo dài từ thời kỳ tiền triều đại mang đậm màu sắc thần thoại cho đến những giai đoạn đã được xác nhận bằng tư liệu khảo cổ.
Danh sách vua Sumer được viết bằng tiếng Sumer, ghi lại trình tự các triều đại cùng trung tâm quyền lực của từng giai đoạn. Tuy nhiên, điều khiến văn bản này trở nên đặc biệt chính là sự pha trộn khó phân định giữa lịch sử và huyền thoại. Trong khi nhiều vị vua ở các giai đoạn sau có thể đối chiếu với những bằng chứng khảo cổ khác, thì các triều đại đầu tiên lại được mô tả như thể họ là những thực thể siêu nhiên, với tuổi thọ và thời gian trị vì vượt xa mọi giới hạn của con người.
Hiện vật quan trọng nhất của văn bản này là lăng trụ Weld-Blundell, cao hơn 20 cm, được khắc chữ trên bốn mặt và hiện lưu giữ tại Bảo tàng Ashmolean ở Oxford. Đây được xem là bản sao hoàn chỉnh nhất của Danh sách vua Sumer, liệt kê các vị vua từ thời kỳ “trước Đại hồng thủy” cho đến triều đại Isin vào thế kỷ XVIII trước Công nguyên. Không có hai bản danh sách nào hoàn toàn giống nhau, nhưng các chi tiết trùng lặp cho thấy tất cả đều bắt nguồn từ một truyền thống biên niên thống nhất.
Theo văn bản, vương quyền không phải do con người tự thiết lập mà “giáng xuống từ trời”. Triều đại đầu tiên được đặt tại Eridu, nơi vị vua Alulim được cho là đã trị vì suốt 28.800 năm, tiếp theo là Alaljar với 36.000 năm. Tổng cộng, tám vị vua tiền đại hồng thủy được cho là đã trị vì 241.200 năm trước khi một trận Đại hồng thủy hủy diệt thế giới.
Những con số này ngay lập tức đặt ra thách thức lớn đối với cách hiểu lịch sử hiện đại. Một số học giả cho rằng đây hoàn toàn là những con số mang tính biểu tượng và không nên được hiểu theo nghĩa đen. Số khác lại tin rằng chúng phản ánh tầm vóc, quyền lực hoặc tầm quan trọng của các vị vua hơn là thời gian thực tế. Cũng có quan điểm cho rằng các vị vua tiền sử có thể là những nhân vật lịch sử có thật, nhưng đã được thần thoại hóa theo thời gian.
Sự chuyển biến rõ rệt trong Danh sách vua Sumer xảy ra sau Đại hồng thủy. Các vị vua hậu đại hồng thủy được mô tả với thời gian trị vì ngắn hơn nhiều và gần với tuổi thọ con người, cho thấy một sự thay đổi căn bản trong cách nhìn nhận về quyền lực và con người trong lịch sử Sumer.
Một khía cạnh khác khiến Danh sách vua Sumer thu hút sự chú ý đặc biệt là những điểm tương đồng với sách Sáng thế ký trong Kinh thánh. Cả hai đều nhắc đến một trận Đại hồng thủy mang tính hủy diệt toàn cầu, cùng một danh sách các nhân vật sống thọ phi thường trước thảm họa. Đáng chú ý, cả hai truyền thống đều đề cập đến tám thế hệ hoặc tám vị vua trước trận lụt lớn, và sau đó là sự suy giảm rõ rệt về tuổi thọ và thời gian trị vì.
Sau hơn một thế kỷ nghiên cứu, Danh sách vua Sumer vẫn là một câu đố chưa có lời giải trọn vẹn. Việc kết hợp các nhân vật huyền thoại và lịch sử trong cùng một văn bản, cùng những con số trị vì vượt xa thực tế, tiếp tục thách thức các nhà sử học và khảo cổ học. Tuy nhiên, chính sự mơ hồ đó lại khiến văn bản này trở thành một trong những tư liệu quan trọng nhất để hiểu cách người Sumer nhìn nhận lịch sử, quyền lực và mối liên hệ giữa con người với thế giới thần linh trong buổi bình minh của nền văn minh nhân loại.
Đức Khương
