Cuối thế kỷ 19, chính quyền thị trấn Warrnambool thuộc bang Victoria của Úc đã cho xây dựng đê chắn sóng nhằm giúp tàu thuyền cập bến an toàn.
Công trình này vô tình làm thay đổi quy luật vận chuyển bùn cát tự nhiên. Cát tích tụ theo thời gian tạo thành một dải bãi bồi nối liền đất liền với đảo Middle khi thủy triều rút xuống. Khoảng cách thu hẹp xuống còn 75m khiến hòn đảo biệt lập biến thành vùng đất dễ dàng tiếp cận cho con người và các sinh vật săn mồi từ đất liền.
Đảo Middle vốn là tổ ấm an toàn của loài chim cánh cụt tí hon với chiều cao 33 cm và trọng lượng 1 kg. Năm 1999, khảo sát ghi nhận hơn 500 cá thể trưởng thành và tổng đàn từng vượt quá 800 con. Tuy nhiên, thảm họa giội xuống khi loài cáo đỏ men theo dải cát tràn sang.
Cáo đỏ là sinh vật ngoại lai được du nhập vào Úc để phục vụ thú vui săn bắn. Với trọng lượng 4 đến 8 kg, cáo xem hòn đảo như một nhà hàng buffet tự do không người trông gác.
Đáng sợ hơn, cáo đỏ sở hữu tập tính tàn sát dư thừa, tức là hạ sát con mồi liên tục vượt xa nhu cầu ăn uống. Chim cánh cụt không biết bay và di chuyển chậm chạp nên hoàn toàn bất lực. Năm 2003, khoảng 100 con chim bị tiêu diệt.
Đỉnh điểm năm 2005, phát hiện 268 xác chim trong một ngày. Đêm ngày 21 tháng 9 năm 2005, lực lượng chức năng túc trực tại 6 điểm lên đảo suốt một giờ nhưng chỉ thấy 4 con chim cánh cụt sống sót trở về.
Chính quyền triển khai bắn hạ cáo ban đêm và hun khói các hang cáo trên đất liền. Dù thợ săn diệt được 15 con cáo vào năm 2005, giải pháp này tỏ ra không hiệu quả. Việc nổ súng đêm gần khu dân cư đòi hỏi thủ tục phức tạp, phải phong tỏa đường xá và phối hợp cảnh sát.
Cáo có địa bàn rộng nên việc tiêu diệt cục bộ không ngăn được những con cáo mới tràn sang khi nguồn thức ăn dồi dào vẫn còn. Việc săn bắn mỗi đêm vô cùng tốn kém và nguy hiểm.
Bước ngoặt diễn ra năm 2006 từ đề xuất của Alan Marsh, một chủ trang trại gà. Trang trại của ông từng bị cáo tấn công nhưng được bảo vệ nhờ giống chó chăn cừu Maremma. Nhận thấy sự tương đồng, Marsh đưa ra câu nói nổi tiếng rằng chim cánh cụt chỉ là những con gà mặc bộ đồ dạ hội.
Nhờ sự thúc đẩy của David Williams và chính quyền, thử nghiệm 4 tuần với chú chó Oddball được phê duyệt vào tháng 10 năm 2006. Dù Oddball chỉ gác 3 tuần, không có con chim cánh cụt nào bị hãm hại.
Giống chó Maremma nặng 40 kg không tấn công chim cánh cụt nhờ bản năng canh gác gia súc được chọn lọc qua hàng trăm năm, hoàn toàn không có thói quen săn đuổi sinh vật nhỏ.
Tuy nhiên, chó gác phải trải qua huấn luyện khắt khe từ nhỏ: sống chung với gà, làm quen mùi hương và tiếng động chim biển để giữ bình tĩnh. Những chú chó vô tình làm tổn thương chim khi đùa giỡn đều bị loại bỏ ngay lập tức.
Đối với cáo, sự hiện diện, tiếng sủa và mùi hương đánh dấu lãnh thổ của chó Maremma tạo nên khái niệm sinh thái cảnh quan sợ hãi, khiến cáo e ngại mối nguy từ sinh vật ăn thịt lớn hơn nên chủ động né tránh.
Thử nghiệm dã ngoại năm 2024 chứng minh vùng có chó Maremma hoạt động làm giảm rõ rệt sự xuất hiện của cáo. Những chú chó Tula và Eudy tiếp quản công việc, giúp quần thể chim cánh cụt phục hồi lên 180 con vào mùa sinh sản 2016-2017.
Tháng 8 năm 2017, thời tiết xấu và triều cường dâng cao khiến lực lượng bảo vệ chưa đưa chó lên đảo vì nghĩ cáo không thể bơi qua. Không ngờ hải lưu biến đổi khiến chim cánh cụt về sớm, còn cáo đói vẫn bơi qua dải cát trong bão. Đợt tấn công cướp đi sinh mạng 142 con chim cánh cụt.
Ngay khi Tula và Eudy trở lại, thảm kịch lập tức dừng lại. Dự án từ đó đổi chiến lược duy trì sự hiện diện của chó quanh năm để tránh khoảng trống nguy hiểm.
Phim điện ảnh Oddball năm 2015 thêu dệt Oddball thành anh hùng đơn độc, nhưng thực tế Oddball chỉ làm việc 3 tuần, còn Tula và Eudy mới là những người hùng cống hiến suốt nhiều năm.
Hiện nay, sau gần 20 năm, dự án đối mặt với thử thách cầu gỗ xuống cấp do hơi muối, chó già đi và biển ấm lên làm giảm thức ăn của chim. Chính quyền địa phương đang thử nghiệm drone và thiết bị hồng ngoại hỗ trợ đội chó canh giữ, tiếp tục câu chuyện bảo tồn kỳ diệu này.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
