Thỏa thuận Mỹ-Iran gay cấn đến phút chót
Đầu tuần này, ngay sau nửa đêm theo giờ Tehran, một đoàn xe bất ngờ dừng lại trên đường ra sân bay. Các quan chức Qatar bước xuống xe, tập trung bên vệ đường để thảo luận. Cuộc đàm phán kéo dài với Iran vừa một lần nữa rơi vào bế tắc vào phút chót, nhưng họ đã nhận được chỉ thị rõ ràng từ cấp trên: Không được rời đi cho đến khi có thỏa thuận.
Tại Washington, Tổng thống Donald Trump đang chuẩn bị tham dự tiệc sinh nhật của mình. Các nhà trung gian quốc tế tin rằng sinh nhật của ông cùng giải đấu Ultimate Fighting Championship (UFC) diễn ra tối Chủ nhật 14/6 có thể khiến ông có tâm trạng thuận lợi để ký thỏa thuận ngay trong ngày.
Ở Israel, các quan chức đang phải đối mặt với một thực tế khó chấp nhận: Đồng minh thân cận nhất của họ dường như sắp đạt được một thỏa thuận riêng với đối thủ lớn nhất. Tiến trình đàm phán vẫn diễn ra theo kế hoạch, bất chấp việc Israel tiến hành không kích một khu vực ngoại ô Beirut trong ngày hôm đó mà không tham khảo ý kiến Mỹ.
Trong khi đó tại Tehran, các nhà đàm phán Qatar vẫn đang nỗ lực tháo gỡ những bất đồng cuối cùng liên quan đến câu chữ trong tuyên bố chung. Sau hàng loạt cuộc điện đàm và trao đổi, họ quay trở lại xe và tiếp tục hành trình ra sân bay.
Theo The New York Times, đến 0h45 ngày 15/6 theo giờ Tehran, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif công bố thỏa thuận. Chỉ vài phút sau, Tổng thống Trump xác nhận thông tin này, đồng thời phát đi tín hiệu thiện chí với Iran khi tuyên bố Mỹ sẽ ngay lập tức dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của nước này.
Cuối tuần trước đánh dấu bước ngoặt quan trọng của cuộc chiến kéo dài bốn tháng cũng như cuộc đối đầu kéo dài 47 năm giữa Mỹ và Iran. Đằng sau đó là một cuộc chạy đua ngoại giao căng thẳng, nhiều lần tiến sát nguy cơ đổ vỡ. Các nhà đàm phán liên tục giằng co về những vấn đề then chốt liên quan đến kinh tế toàn cầu, địa chính trị Trung Đông và chính trị nội bộ Mỹ.
Ông Trump muốn đạt được một thỏa thuận để có thể tuyên bố đã thực hiện lời hứa "ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân", dù các cơ chế bảo đảm cụ thể sẽ được thảo luận trong các vòng đàm phán tiếp theo. Về phần mình, Iran kiên quyết bảo vệ quyền làm giàu uranium và tìm cách tối đa hóa lợi ích khi chấp nhận mở lại eo biển Hormuz.
Hiện ông Trump đang đối mặt với nhiều chỉ trích, kể cả từ một bộ phận người ủng hộ, khi cho rằng bản ghi nhớ đã nhượng bộ Iran quá nhiều. Văn bản được Nhà Trắng công bố hôm thứ Tư 17/6 cam kết mở lại eo biển Hormuz và vạch ra kế hoạch tái thiết, phát triển trị giá 300 tỷ USD cho Iran. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran lại được chuyển sang các cuộc đàm phán trong tương lai.
Trong suốt cuối tuần, Iran vẫn thể hiện sẵn sàng tiếp tục gây sức ép nhằm giành thêm nhượng bộ từ Mỹ, bất chấp những lời đe dọa không kích liên tục từ Washington. Trong khi đó, các quan chức Israel lo ngại họ đã thất bại trong việc thuyết phục Mỹ nhìn nhận những rủi ro mà thỏa thuận này có thể gây ra đối với an ninh Israel. Các quan chức Qatar, những người đóng vai trò trung gian chính, thậm chí còn nhắc Iran rằng thỏa thuận cần được hoàn tất trước khi giải UFC diễn ra trên bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng.
Sự sốt sắng của ông Trump cũng được Pakistan chú ý. Theo hai chuyên gia am hiểu các nỗ lực hòa giải của Islamabad, Tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir từng hy vọng thỏa thuận có thể được ký đúng vào ngày sinh nhật của Tổng thống Mỹ.
"Đó là cơ hội để lấy lòng ông ấy", ông Kamal Zima, người đứng đầu một viện nghiên cứu tại Islamabad và có hiểu biết về tiến trình hòa giải, nhận xét.
Tuy nhiên, một nguồn tin khác khẳng định sinh nhật của ông Trump không liên quan đến thời điểm ký kết.
Ở chiều ngược lại, hai quan chức Iran cho biết Tehran cố tình chờ qua nửa đêm theo giờ địa phương mới hoàn tất thỏa thuận, nhằm tránh để sự kiện này trùng với sinh nhật của ông Trump. Chênh lệch múi giờ 7 tiếng rưỡi cho phép cả Washington và Tehran đều có thể tuyên bố thỏa thuận được hoàn tất vào ngày mà họ mong muốn. — Mỹ thông báo trong ngày Chủ nhật 14/6, trong khi Iran đưa tin vào ngày hôm sau - Thứ Hai 15/6.
Chu kỳ leo thang rồi hạ nhiệt
Kể từ khi tuyên bố ngừng bắn với Iran vào tháng 4, Tổng thống Trump liên tục thay đổi lập trường. Có lúc ông khẳng định một thỏa thuận hòa bình sắp đạt được, nhưng cũng có lúc đe dọa tiến hành các cuộc không kích dữ dội rồi sau đó rút lại những lời đe dọa này.
Tuần trước dường như là một chu kỳ tương tự. Căng thẳng leo thang sau vụ một trực thăng Mỹ bị bắn hạ và tạm thời lắng xuống vào ngày 11/6, khi ông Trump tuyên bố hủy bỏ kế hoạch tấn công Iran. Các cuộc đàm phán bế tắc cùng tình trạng bạo lực leo thang dường như sẽ còn tiếp diễn trong một thời gian dài.
Các quan chức tình báo Mỹ tỏ ra hết sức hoài nghi về thiện chí nhượng bộ đáng kể của Iran. Theo các nguồn tin thân cận với đánh giá này, tình báo Mỹ cho rằng lập trường mà các quan chức Iran thể hiện trong các cuộc thảo luận riêng tư không nhất quán với những gì họ đã trao đổi với các đặc phái viên Mỹ là Steve Witkov và Jared Kushner.
Theo một nguồn tin am hiểu vấn đề, tuần trước CIA thậm chí còn tin rằng Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei sẽ không đồng ý với bản ghi nhớ đang được đàm phán giữa Mỹ và Iran. Tuy nhiên, nhận định này sau đó đã được chứng minh là sai.
Dù vậy, ông Trump vẫn lạc quan về khả năng đạt được thỏa thuận. Trong cuộc phỏng vấn với The New York Times ngày 14/6, ông cho biết các cuộc không kích gần đây nhằm vào Iran là "cực kỳ dữ dội", còn cuộc tấn công mà ông hủy bỏ sau đó thậm chí có thể còn mạnh hơn.
“Chúng tôi đã giải thích với họ rằng họ không thể làm gì được,” ông Trump nói. “Họ nói, ‘Xin đừng làm vậy, chúng ta sẽ thỏa thuận.’ Và rồi chúng tôi đã đạt được thỏa thuận.”
Ngày 13/6, Thủ tướng Pakistan cho biết Iran và Mỹ "gần đạt được thỏa thuận hòa bình hơn bao giờ hết" và cam kết một thỏa thuận sẽ được hoàn tất trong vòng 24 giờ.
Cũng trong ngày này, ông Khamenei thông báo với trưởng đoàn đàm phán của mình là Tướng Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran, rằng ông đã phê duyệt văn bản cuối cùng của thỏa thuận.
Theo bốn quan chức Iran, ông chỉ thị cho ông Ghalibaf trình văn kiện lên Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao gồm 13 thành viên để bỏ phiếu. Nếu nhận được đa số ba phần tư số phiếu ủng hộ, quá trình ký kết có thể tiếp tục.
Hội đồng đã họp tại một địa điểm bí mật và thông qua thỏa thuận, dù ít nhất hai thành viên theo đường lối cứng rắn đã bỏ phiếu phản đối.
"Dĩ nhiên, vẫn còn một vài bất đồng nhỏ về một số vấn đề," Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói trong bài phát biểu trên truyền hình.
Sáng 15/6, hai nhà đàm phán chính của Qatar là Ali al-Thawadi và Hamad al-Kubaisi đã đến Tehran để tham vấn lần cuối về các chi tiết của thỏa thuận. Trong nhiều tuần, nhóm đàm phán Qatar liên tục đi lại giữa Mỹ và Iran, thậm chí có thời điểm phải đi đường vòng qua Thổ Nhĩ Kỳ để tới Tehran nhằm tránh bị giám sát. Trước đó, ngày 25/5, Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman al-Thani đã tiếp đón các quan chức Iran tại Doha, nơi hai bên tiến hành cuộc đàm phán kéo dài 12 giờ.
Trong suốt cuộc chiến, cả Mỹ và Iran đều đề nghị Qatar đóng vai trò trung gian hòa giải. Tuy nhiên, Doha từ chối can thiệp vì chính nước này cũng đang phải hứng chịu các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Chỉ đến giữa tháng 5, khi một thỏa thuận ngừng bắn gần như chắc chắn đạt được nhưng các cuộc đàm phán rơi vào bế tắc, Qatar mới chính thức đảm nhận vai trò trung gian hòa giải quan trọng.
Ngày 14/6, một cuộc không kích của Israel nhằm vào vùng ngoại ô Beirut khiến ba người thiệt mạng, kéo theo một phản ứng khẩn cấp khác. Theo một quan chức quốc phòng Israel và một quan chức quân đội Mỹ, Israel không phối hợp trước với Washington mà chỉ thông báo cho quân đội Mỹ vài phút trước khi cuộc tấn công diễn ra.
Đây là phản ứng mạnh mẽ của Israel đối với các cuộc tấn công trước đó của Hezbollah, nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn tại Lebanon, khiến hai binh sĩ Israel bị thương.
Iran từ lâu đã vạch ra lằn ranh đỏ liên quan đến các cuộc tấn công ở vùng ngoại ô Beirut, khẳng định rằng bất kỳ thỏa thuận nào giữa Tehran và Washington cũng phải bao gồm điều khoản chấm dứt xung đột tại Lebanon. Tuy nhiên, Israel – quốc gia bị gạt ra ngoài các cuộc đàm phán Mỹ - Iran dù cùng Mỹ tiến hành chiến dịch quân sự chống Iran – nhiều lần cho thấy họ không coi mình có nghĩa vụ phải tuân thủ một thỏa thuận như vậy.
Thỏa thuận đang gặp nguy hiểm
Các cố vấn quân sự của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cảnh báo ông rằng động thái này gần như chắc chắn sẽ dẫn đến việc Iran phóng tên lửa đạn đạo vào Israel. Họ cũng cho rằng cộng đồng quốc tế có thể coi đây là nỗ lực của Israel nhằm phá hoại một thỏa thuận sắp đạt được.
Tuy nhiên, ông Netanyahu đang đối mặt với chỉ trích gay gắt trong nước, bị cáo buộc không đủ cứng rắn với Lebanon và không ngăn chặn được một thỏa thuận mà giới lãnh đạo Israel cho là tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia.
Israel nhanh chóng được thông báo rằng Iran thực sự đang chuẩn bị một cuộc tấn công tên lửa. Tại Tehran, cuộc tấn công của Israel dường như xác nhận những nghi ngờ lâu nay của nhiều quan chức Iran về tính chân thành trong các cuộc đàm phán với Mỹ.
Hai quan chức Iran, trong đó có một người thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, cho biết các tên lửa đạn đạo đã được đặt sẵn tại các bệ phóng ở biên giới phía tây Iran và đã được lệnh phóng vào Israel vào khoảng 1 giờ sáng.
Các quan chức Iran giận dữ tuyên bố với Qatar rằng họ sẵn sàng tấn công Israel và đình chỉ việc ký kết thỏa thuận. Qatar sau đó đã liên lạc với trưởng đoàn đàm phán Iran là ông Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi để thuyết phục họ thay đổi quyết định.
Qatar nói với phía Iran rằng việc tấn công Israel chỉ có lợi cho những bên phản đối thỏa thuận. Phía Qatar cũng nhiều lần gọi điện cho Mỹ, chuyển tải thông điệp của Iran tới đặc phái viên Stephen Witkoff, Jared Kushner và Phó Tổng thống JD Vance.
Những bất đồng cũng xuất hiện trong nội bộ giới lãnh đạo Iran. Tổng thống Masoud Pezeshkian, Ngoại trưởng Abbas Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf cho rằng ông Netanyahu đang giăng bẫy Iran, và vụ tấn công ở Beirut chỉ là mồi nhử nhằm kéo Tehran vào bẫy. Họ cảnh báo thỏa thuận sẽ hoàn toàn sụp đổ nếu hai bên tiến hành các hành động trả đũa lẫn nhau.
Thỏa thuận một lần nữa đứng trên bờ vực đổ vỡ. Iran đã cố gắng bổ sung thêm một số từ ngữ mới vào văn bản vào phút cuối, nhưng Qatar kiên quyết không thay đổi nội dung thỏa thuận vào thời điểm cuối cùng. Trong lúc đàm phán tiếp diễn, Qatar cảnh báo Iran rằng họ đang thử thách sự kiên nhẫn của Tổng thống Trump, đặc biệt khi một giải đấu võ thuật tổng hợp sắp diễn ra trên bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump cũng thể hiện mong muốn mạnh mẽ hoàn tất thỏa thuận. Ông đăng trên Truth Social rằng cuộc tấn công của Israel vào Beirut "lẽ ra không bao giờ nên xảy ra". Vài giờ sau, trong một bài đăng khác xác nhận thỏa thuận, ông tuyên bố sẽ ra lệnh "dỡ bỏ ngay lập tức" lệnh cấm vận của Mỹ đối với Iran.
Văn bản thỏa thuận nêu rõ Mỹ sẽ chấm dứt lệnh phong tỏa trong vòng 30 ngày. Các quan chức chính phủ khẳng định lời hứa dỡ bỏ ngay lập tức không phải là một nhượng bộ bổ sung để thuyết phục Iran, mà chỉ là "một cử chỉ thiện chí".
Sau khi thỏa thuận được hoàn tất, Tổng thống Trump đã gọi điện cho một phóng viên của New York Times để trực tiếp giải thích nội dung thỏa thuận, dù ông nói rằng “gia đình tuyệt vời” của ông đang chờ để bắt đầu bữa tối sinh nhật.
An An (Theo New York Times)
