Nhìn vào sự vươn mình của đế chế xe điện BYD, ít ai biết linh hồn của nó là Wang Chuanfu, một người đàn ông tuổi Ngọ (1966) mang đúng cốt cách của một con chiến mã lầm lì.
Giữa lúc cả châu Á tôn thờ những “định ước” thành công kiểu Nhật Bản hay Hàn Quốc, Wang đã chọn một lối rẽ bị coi là lỗi thời, để rồi hai thập kỷ sau, chính kẻ bị coi là “lạc loài” ấy lại đang định nghĩa lại trật tự xe điện toàn cầu.
Câu chuyện của nhà sáng lập BYD này bắt đầu từ một chuỗi lựa chọn từng bị coi là “sai chuẩn” trong dòng máu công nghiệp Á Đông suốt ba thập kỷ.
Vũ khí của “kẻ ít tiền” trong ngành pin: Dùng bàn tay thủ công đánh bại robot
Lịch sử công nghiệp châu Á cuối thế kỷ 20 không dành chỗ cho những kẻ thiếu vốn. Đó là thời đại của những “thánh đường” pin Lithium-ion Nhật Bản, nơi triết lý Monozukuri tôn thờ sự chính xác cực đoan. Những đế chế như Panasonic hay Sanyo tin rằng chỉ dây chuyền robot triệu đô mới tạo ra được sản phẩm không sai số, vô hình trung biến ngành này thành sân chơi “quý tộc” ngăn chặn mọi đối thủ ít tiền.
Cùng lúc đó, các Chaebol Hàn Quốc lại thống trị bằng quy mô tập đoàn khổng lồ và sức mạnh tài chính. Trong mắt phương Tây, Trung Quốc khi ấy chỉ là một công xưởng gia công cấp thấp, nơi cung cấp nhân công giá rẻ để lắp ráp linh kiện do người Nhật thiết kế.
Wang nhận ra kẽ hở chí mạng của dây chuyền Nhật Bản: sự cứng nhắc. Những cỗ máy triệu đô cực kỳ chính xác nhưng mất hàng tháng để tái cấu trúc nếu thị trường đổi mẫu mã.
Wang tự hỏi: “Tại sao không dùng sự khéo léo của con người để thay thế robot vô cảm?”. Đó là lúc ông khước từ bản định ước công nghiệp cũ. Thay vì trở thành “bản sao lỗi” của các ông lớn láng giềng, Wang âm thầm chuẩn bị một cuộc lật đổ. Nhiều chuyên gia gọi BYD là “sự thụt lùi”, nhưng họ không hiểu rằng ông đang biến sức người thành trung tâm của mọi sự cải tiến, bẻ gãy rào cản công nghệ bằng chính những xưởng thủ công.
Quyết định gây tranh cãi nhất, đồng thời cũng là "vũ khí" sắc bén nhất của Wang Chuanfu chính là việc ông thẳng thừng từ chối con đường tự động hóa kiểu Nhật ngay từ viên pin đầu tiên.
Năm 1995, khi BYD ra đời tại Thâm Quyến, Wang Chuanfu chỉ có 2,5 triệu nhân dân tệ mượn từ người anh họ. Với số vốn ít ỏi này, ông không thể mua nổi một dây chuyền sản xuất lạc hậu nhất từ Nhật Bản. Thay vì đầu hàng, ông thực hiện bước đi "thiên tài về cấu trúc chi phí" bằng cách module hóa quy trình thủ công, thay thế bóng dáng robot bằng hàng nghìn công nhân trẻ đứng dọc băng chuyền.
Wang chia nhỏ quy trình sản xuất pin phức tạp thành hàng trăm công đoạn đơn giản nhất. Ông tự thiết kế các công cụ bổ trợ và bảng hướng dẫn chi tiết, giúp một công nhân bình thường cũng đạt được độ chính xác tương đương máy móc. Cách tiếp cận này không chỉ tiết kiệm vốn mà còn tạo ra sự linh hoạt tối đa trong quản trị sản xuất thời kỳ đầu.
Kết quả là gì? BYD tạo ra những viên pin có chất lượng tương đương Sanyo nhưng với giá thành chỉ bằng một phần ba. Sự khác biệt không chỉ dừng lại ở chi phí. Trong khi các tập đoàn Nhật Bản bị ám ảnh bởi sự đồng nhất tuyệt đối và thường mất rất nhiều thời gian để ra quyết định, mô hình của Wang lại có độ linh hoạt kinh khủng.
Nếu một khách hàng như Motorola hay Nokia yêu cầu thay đổi hình dạng viên pin, BYD chỉ cần đào tạo lại công nhân trong một đêm và thay đổi các công cụ bổ trợ thủ công. Người Nhật mất vài tháng, Wang mất vài ngày.
Bước ngoặt lớn đầy tranh cãi từ cú vực lại “xác sống” trong ngành ô tô
Tham vọng của Wang Chuanfu vượt xa việc gia công pin điện thoại với lợi nhuận mỏng. Năm 2003, ông gây chấn động khi mua lại hãng xe Xi'an Qinchuan đang bên bờ vực phá sản. Quyết định này khiến cổ phiếu BYD bốc hơi 21% giá trị, khi giới đầu tư cho rằng ông sai lầm khi đổ tiền vào một "xác sống" trong ngành công nghiệp vốn đòi hỏi tích lũy công nghệ hàng thế kỷ.
Tuy nhiên, logic của Wang đi ngược lại tư duy thông thường. Ông không định biến BYD thành hãng xe truyền thống mà nhìn thấy trước sự kết thúc của kỷ nguyên động cơ đốt trong. Đối với ông, pin mới chính là "trái tim" của mọi phương tiện di chuyển tương lai. Đây là bước đi chiến lược để làm chủ cuộc chơi năng lượng sạch từ sớm.
Trong khi phương Tây coi xe điện là món đồ chơi xa xỉ, Wang Chuanfu nhìn nhận đây là nền tảng năng lượng phổ cập. Ông thâu tóm hãng xe không phải vì danh tiếng, mà để tạo ra "đất dụng võ" thực tế nhất cho công nghệ pin tự thân của BYD.
Wang biến BYD thành tập đoàn tích hợp dọc cực đoan bằng cách tự sản xuất từ pin, chip bán dẫn đến khung gầm. Khác với mô hình Chaebol bành trướng qua M&A, ông tập trung đầu tư sâu vào R&D nội bộ vì tin rằng nếu không sở hữu công nghệ cốt lõi, doanh nghiệp chỉ đang đi thuê tương lai của chính mình.
Sự kiên định này dẫn đến ra đời pin lưỡi dao (Blade Battery), giải quyết triệt để bài toán an toàn cháy nổ. Đây là bước ngoặt công nghệ lớn đến mức ngay cả Tesla cũng phải thừa nhận và tìm cách hợp tác, khẳng định vị thế dẫn dắt của BYD trên thị trường xe điện toàn cầu.
Tầm nhìn xa tạo nên một “đế chế” xe điện khủng nhất thế giới
Hai thập kỷ sau những quyết định bị coi là “sai chuẩn”, thế giới kinh tế đang phải chứng kiến một sự dịch chuyển quyền lực ngoạn mục. Những tập đoàn Nhật Bản từng thống trị ngành pin giờ đây phải chật vật thu hẹp quy mô hoặc chuyển sang các ngách thị trường hẹp.
Sai lầm mang tính thế hệ của họ chính là việc nhìn pin như một sản phẩm tĩnh, trong khi Wang Chuanfu nhìn nó như một hệ sinh thái động. BYD hiện nay không chỉ là một hãng xe; họ là một đế chế năng lượng tái tạo toàn cầu.
Thành công của BYD không đến từ một phát minh tức thời, mà là kết quả của hàng vạn quyết định thực dụng trong kiểm soát chuỗi cung ứng. Wang Chuanfu kiên trì xây dựng nền tảng tự chủ thay vì phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài như các đối thủ truyền thống.
Minh chứng rõ nhất là giai đoạn khủng hoảng chip 2021-2022. Trong khi nhiều hãng xe lớn phải tạm ngừng sản xuất, BYD vẫn tăng trưởng phi mã nhờ tự chủ công nghệ chip từ trước. Quyết định từng bị coi là lãng phí tài nguyên này đã trở thành tấm khiên bảo vệ sự sống còn cho cả tập đoàn.
Việc vượt qua Tesla vào cuối năm 2023 khẳng định sự thắng thế của mô hình "tích hợp dọc". Wang Chuanfu chứng minh rằng một doanh nghiệp không cần là bản sao của phương Tây để dẫn đầu. BYD chiến thắng nhờ khai thác lợi thế đặc thù, biến sự sắc sảo trong quản trị chi phí thành sức mạnh công nghệ vượt trội.
Wang Chuanfu hiện thân cho hình ảnh "ngựa sắt" bền bỉ trong văn hóa Á Đông. Thay vì phô diễn sức mạnh nhất thời, ông âm thầm tích lũy nội lực và chịu đựng sự hoài nghi từ các đối thủ lớn. Khi thế giới chuyển trục sang năng lượng sạch, BYD đã sẵn sàng cho cú bứt phá mạnh mẽ, biến những rào cản thị trường thành bàn đạp để tự vẽ nên một con đường phát triển riêng biệt.
Dưới sự dẫn dắt của người đàn ông tuổi Ngọ này, công nghiệp châu Á rũ bỏ hình ảnh kẻ đi sau học việc để trở thành chuẩn mực mới cho tương lai di chuyển không phát thải. Wang Chuanfu đã thay đổi hoàn toàn cách thế giới nhìn nhận về năng lực sáng tạo của phương Đông. BYD giờ đây đứng vị thế đối trọng trực tiếp với các thế lực phương Tây trong cuộc đua xe điện đường dài.
Bài học từ BYD minh chứng rằng để thay đổi thế giới, bạn không cần là kẻ mạnh nhất ngay từ đầu. Sự thành công đến từ lòng can đảm để trở nên khác biệt và sự kiên trì tuyệt đối với lựa chọn đó. Đây là minh chứng cho một tầm nhìn chiến lược dám nghi ngờ những quy chuẩn cũ để thiết lập nên một đế chế công nghệ mới.
Đức Khôi
