Tây Australia từ lâu đã nổi tiếng là vùng đất của những cơn sốt vàng. Thế nhưng, trong hành trình tìm kiếm kim loại quý, các nhà địa chất lại vô tình khai mở một kho báu có giá trị vượt xa mọi thỏi vàng từng được đào lên từ lòng đất nơi đây.
Ẩn sâu dưới lớp cát và đất sét của khu vực Eastern Goldfields là dấu tích của một vụ va chạm thiên thạch cổ đại gần như đã bị thời gian xóa sạch. Cấu trúc này, được đặt tên tạm thời là Ora Banda, đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới khoa học bởi mức độ hiếm có của nó.
Điều đáng nói là phát hiện không bắt đầu bằng những dấu hiệu ngoạn mục trên bề mặt. Không có miệng hố khổng lồ, không có vành đai đá nhô cao như hình dung quen thuộc về một vụ va chạm thiên thể. Tất cả khởi nguồn từ những dữ liệu trọng lực thu thập trong quá trình khảo sát tìm vàng.
Các phép đo cho thấy tồn tại một dị thường hình tròn nằm sâu dưới lòng đất. Kết quả này khiến các nhà nghiên cứu quyết định khoan thăm dò kỹ hơn. Chính những mũi khoan phục vụ ngành khai khoáng đã mở ra cánh cửa dẫn tới một trong những bí ẩn địa chất hiếm hoi nhất hành tinh.
Nhóm nghiên cứu do nhà địa chất Raiza Quintero thuộc Đại học Puerto Rico dẫn đầu đã phát hiện các cấu trúc shatter cones, dạng nứt vỡ hình nón được tạo ra khi sóng xung kích cực mạnh truyền qua nền đá. Đây được xem là một trong những dấu hiệu nhận biết đáng tin cậy nhất của các vụ va chạm thiên thạch.
Tuy nhiên, bằng chứng thuyết phục hơn còn nằm sâu bên dưới.
Dưới lớp đất sét của sa mạc, các nhà khoa học tìm thấy những khối breccia va chạm. Loại đá này hình thành khi áp suất khủng khiếp nghiền nát đá gốc thành vô số mảnh vụn, sau đó nhiệt độ và lực tác động khổng lồ khiến chúng kết dính trở lại thành một hỗn hợp hỗn độn.
Ẩn bên trong breccia là các giọt thủy tinh cực nhỏ được tạo ra từ vật liệu silicat nóng chảy. Chúng giống như những viên nang thời gian lưu giữ ký ức về thảm họa đã xảy ra từ rất xa trong quá khứ.
Khi phân tích thành phần hóa học của những giọt thủy tinh này, các nhà nghiên cứu phát hiện hàm lượng niken, coban, iridi, platin, palađi và rhodi cao bất thường. Đây đều là những nguyên tố ưa sắt, vốn khá hiếm trong lớp vỏ Trái Đất nhưng lại phổ biến trong các thiên thạch giàu kim loại.
Từ những bằng chứng đó, nhóm nghiên cứu kết luận rằng Ora Banda nhiều khả năng được tạo ra bởi một thiên thạch giàu sắt lao xuống Trái Đất từ thời cổ đại. Vụ va chạm đã tạo nên một cấu trúc ngầm gồm khu vực trung tâm cùng nhiều vòng đồng tâm có đường kính khoảng 4 km.
Giới khoa học tin rằng trong giai đoạn đầu của Hệ Mặt Trời, các hành tinh đá đã trải qua thời kỳ bị oanh tạc dữ dội bởi thiên thạch. Những thiên thạch này có thể đã mang đến nước cùng các phân tử cơ bản, sau này kết hợp để hình thành sự sống trên Trái Đất.
Điều khiến Ora Banda trở nên đặc biệt là nơi đây được hình thành hoàn toàn trong đá greenstone thuộc đại Thái Cổ, một trong những loại đá lâu đời nhất còn tồn tại trên hành tinh. Cho đến nay, đây mới chỉ là trường hợp thứ hai được xác nhận trên toàn thế giới.
Các nhà khoa học từ lâu tin rằng thiên thạch đóng vai trò quan trọng trong quá trình định hình Trái Đất sơ khai. Những cuộc oanh tạc dữ dội thời Hệ Mặt Trời non trẻ có thể đã mang tới nước, các hợp chất hữu cơ và tạo nên những điều kiện cần thiết cho sự sống xuất hiện.
Tuy nhiên, bằng chứng về giai đoạn hỗn loạn đó ngày càng hiếm hoi. Xói mòn, kiến tạo mảng và vô số biến động địa chất đã xóa đi phần lớn những vết sẹo cổ đại.
Ora Banda vì thế giống như một cánh cửa hiếm hoi mở ra quá khứ xa xăm của hành tinh xanh. Nó không chỉ giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cách thiên thạch tương tác với lớp đá cổ nhất của Trái Đất, mà còn đóng vai trò như một mô hình tham chiếu để nghiên cứu lịch sử va chạm trên sao Hỏa thuở sơ khai.
Trớ trêu thay, phát hiện này lại chỉ xuất hiện nhờ nỗ lực tìm kiếm vàng.
Những hạt vàng li ti được tìm thấy trong breccia cho thấy vụ va chạm có thể đã thổi tung vật chất chứa vàng lên bầu trời trước khi chúng rơi trở lại miệng hố đang hình thành. Nhưng thứ kim loại quý giá từng khiến biết bao người đổ xô tới miền Tây Australia giờ đây dường như trở nên lu mờ trước giá trị khoa học mà Ora Banda mang lại.
Bởi nếu một trong những cấu trúc va chạm hiếm nhất thế giới có thể âm thầm nằm dưới một mỏ vàng nổi tiếng suốt hàng triệu năm mà không ai nhận ra, thì rất có thể vẫn còn vô số bí mật khác đang ngủ yên dưới những lớp đá cổ đại trên khắp Trái Đất, chờ đợi được khám phá vào một ngày nào đó.
Tham khảo: Sciencealert
Đức Khương
