Điện thoại Android cứu người trước động đất

Tối 24/6 theo giờ địa phương, điện thoại của hàng triệu người Venezuela đột ngột rung lên và phát cảnh báo. Vài giây sau, mặt đất rung chuyển. Đây là trận động đất 7,2 độ, tiếp ngay theo là một trận 7,5 độ chỉ 39 giây sau đó - cặp địa chấn chết người nhất Venezuela kể từ năm 1900. Tính đến thời điểm viết bài, số người thiệt mạng đã lên tới ít nhất 235 người, hơn 4.300 người bị thương.

Điều khiến cặp địa chấn này được thế giới công nghệ chú ý là phản ứng của hệ thống Android Earthquake Alerts - bộ cảm biến động đất phân tán mà Google đã âm thầm xây dựng trong hơn 5 năm qua, dựa trên chính những chiếc điện thoại người dùng đang cầm trên tay.

Từ gia tốc kế màn hình đến máy đo địa chấn toàn cầu

Cảm biến gia tốc kế trong điện thoại Android - loại cảm biến quen thuộc dùng để xoay màn hình khi người dùng lật máy - thực ra nhạy hơn người ta nghĩ. Khi một điện thoại đang đặt yên phát hiện rung động bất thường có đặc điểm của sóng địa chấn, nó tự động gửi tín hiệu ẩn danh về server của Google, kèm vị trí gần đúng.

Một điện thoại đơn lẻ không đủ để xác nhận động đất - có thể chỉ là xe tải chạy qua hoặc tiếng sấm. Google chỉ kích hoạt cảnh báo khi hàng chục, thậm chí hàng trăm thiết bị trong cùng khu vực đồng loạt báo cáo cùng một mẫu rung động.

Toàn bộ quy trình này diễn ra trong vài giây, nhờ một lợi thế vật lý không thể thay đổi: tín hiệu di chuyển qua mạng viễn thông gần bằng tốc độ ánh sáng, còn sóng địa chấn phá hoại chỉ đi được khoảng 3-4 km mỗi giây.

Đây là phần kỹ thuật then chốt. Mỗi trận động đất tạo ra hai loại sóng chính, đến nơi theo thứ tự khác nhau.

Sóng P (Primary) đến trước. Chúng di chuyển theo chiều nén dọc, tốc độ khoảng 6 km/giây, và thường không đủ mạnh để gây thiệt hại. Sóng S (Secondary) đến sau, di chuyển chậm hơn khoảng 3-4 km/giây, nhưng chuyển động ngang và lắc mạnh - đây mới là thứ làm sập tòa nhà.

Google xây hệ thống để phát hiện sóng P sớm nhất có thể, xác nhận đây là động đất thật, rồi gửi cảnh báo ra trước khi sóng S ập đến. Khoảng cách đến tâm chấn càng xa, người dùng nhận được cảnh báo sớm hơn - vì sóng S cần thêm thời gian để đi tới. Ở Venezuela, một số người dùng nhận cảnh báo kèm thông tin ước tính tâm chấn cách họ hơn 300 km, cho thêm nhiều giây chuẩn bị so với người ở ngay vùng tâm chấn.

Quy mô thực tế: 2,5 tỷ người, 98 quốc gia

Android Earthquake Alerts ra đời năm 2021 và mở rộng dần. Đến năm 2025, hệ thống hoạt động tại 98 quốc gia và tiếp cận hơn 2,5 tỷ người - tăng 10 lần so với 250 triệu người năm 2019. Tổng số cảnh báo đã gửi vượt 790 triệu lần.

Một bài nghiên cứu đăng trên tạp chí Science tháng 7/2025, do nhóm tác giả từ Google, Đại học California Berkeley và Đại học Harvard thực hiện, đánh giá hiệu quả hệ thống trong giai đoạn 2021-2024. Trong số 1.279 sự kiện được gửi cảnh báo, chỉ có 3 cảnh báo sai - đều xuất phát từ rung động của sấm sét chứ không phải động đất thật. Độ chính xác ước tính cường độ cũng cải thiện rõ: sai số trung vị giảm từ 0,5 xuống còn 0,25, tương đương hoặc tốt hơn một số mạng lưới địa chấn truyền thống.

Các ví dụ hiệu suất gần đây: trận động đất 6,7 độ ở Philippines tháng 11/2023, cảnh báo được gửi 18 giây sau khi trận động đất bắt đầu, với gần 2,5 triệu người nhận cảnh báo trước khi cảm nhận rung chuyển. Trận 6,2 độ ở Thổ Nhĩ Kỳ tháng 4/2025, cảnh báo đầu tiên ra đi 8 giây sau khi sự kiện bắt đầu, hơn 16 triệu cảnh báo được gửi đi.

Hệ thống có thất bại không?

Câu trả lời là có, và Google đã chính thức thừa nhận điều này.

Trong trận động đất 7,8 độ tàn phá Thổ Nhĩ Kỳ và Syria tháng 2/2023, khiến hơn 59.000 người thiệt mạng, hệ thống ước tính sai cường độ nghiêm trọng. Thuật toán đánh giá trận đầu chỉ ở mức 4,5-4,9 độ thay vì 7,8 độ thực tế. Kết quả: chỉ 469 người nhận được cảnh báo "TakeAction" mức cao nhất, trong khi 500.000 người nhận loại "BeAware" cấp thấp - loại không vượt qua chế độ Không làm phiền. Mô phỏng sau sự kiện cho thấy hệ thống lẽ ra phải gửi 10 triệu cảnh báo mức cao cho những người trong vòng 160 km tâm chấn.

Vấn đề nằm ở chỗ đây là một trận động đất cực lớn xảy ra lúc 4 giờ sáng khi phần lớn điện thoại đang sạc ở chế độ tĩnh và dữ liệu đổ về quá dày đặc trong quãng thời gian quá ngắn. Google sau đó cải thiện thuật toán dựa trên bài học này - và kết quả tốt hơn tại Thổ Nhĩ Kỳ năm 2025 và Venezuela năm 2026 cho thấy hệ thống đã học được từ thất bại đó.

Từ điện thoại đến đồng hồ

Tháng 7/2025, Google mở rộng tính năng này sang đồng hồ Wear OS. Đến tháng 2/2026, qua bản cập nhật Google Play Services v26.07, đồng hồ Wear OS có thể nhận cảnh báo độc lập ngay cả khi không kết nối với điện thoại - phù hợp với người hay để điện thoại ở chỗ khác khi chạy bộ hoặc tập thể dục.

Người dùng Android tại Việt Nam có thể kiểm tra tính năng này tại: Cài đặt - Vị trí - Cảnh báo động đất. Hệ thống hoạt động tự động với điện thoại Android 5.0 trở lên, cần bật dịch vụ vị trí và có kết nối mạng. Việt Nam nằm trong vùng ít động đất hơn so với các nước láng giềng, nhưng khu vực Kon Tum và một số tỉnh miền Trung từng ghi nhận các trận đến 4,5-5 độ trong những năm gần đây.

Thế Duyệt