Quân đội Ukraine hiện được ước tính đang vận hành hạm đội xe tăng chiến đấu chủ lực T-64 lớn nhất thế giới. Bất chấp 4 năm tổn thất và giao tranh cường độ cao với các lực lượng Nga kể từ tháng 2/2022, dòng xe này vẫn tiếp tục đóng vai trò là "xương sống" trong sức mạnh thiết giáp của Kiev.
"Di sản" công nghệ đắt giá
Dù có quy mô kinh tế nhỏ, Ukraine không chỉ duy trì được lực lượng xe tăng lớn nhất châu Âu trước khi xung đột bùng nổ, mà còn sở hữu những dòng xe phức tạp với chi phí vận hành cao. Trong đó, T-64 là dòng xe đòi hỏi quy trình bảo trì khắt khe và có độ cơ động cao hơn hẳn so với các dòng T-72 hay T-90 – vốn là trụ cột của quân đội Nga cũng như hầu hết các quốc gia hậu Xô viết. Điều này bắt nguồn từ việc Ukraine thừa hưởng một số lượng lớn bất thường T-64 sau khi Liên Xô tan rã, dù đến nay các phương tiện này đều đã hơn 40 năm tuổi.
T-64 là một trong ba dòng xe tăng cùng thế hệ được phát triển tại Liên Xô. Sau khi T-64 đi vào biên chế năm 1964, phiên bản T-72 đơn giản và rẻ tiền hơn được ra mắt vào năm 1973, tiếp sau đó là dòng T-80 có chi phí đắt đỏ và năng lực vượt trội hơn hẳn vào năm 1975.
Thời điểm đó, T-64 gần như được giới chuyên gia nhất trí đánh giá là đã giúp hạm đội xe tăng Liên Xô đi trước các đối thủ nước ngoài từ 15 đến 20 năm. Những công nghệ tiên phong như giáp phức hợp, giảm kíp lái từ 4 xuống còn 3 người, tích hợp tên lửa chống tăng có điều hướng và sử dụng động cơ diesel 5 xi-lanh piston đã tạo nên một đẳng cấp riêng biệt cho dòng xe này. Đặc biệt, tốc độ bắn 10 phát/phút của T-64 vượt xa bất kỳ dòng xe tăng phương Tây nào trong kỷ nguyên Chiến tranh Lạnh.
Vì lý do hậu cần – do T-64 được thiết kế và chế tạo tại Kharkov – nên một số lượng lớn dòng xe này được bố trí tại Ukraine. Sau khi Liên Xô giải thể, Ukraine thừa hưởng 2.340 chiếc T-64, bao gồm 1.574 biến thể T-64B hiện đại. Trong khi các quốc gia hậu Xô viết khác ưu tiên giữ lại T-72, còn vị thế "vũ khí tinh nhuệ" khiến T-64 không được xuất khẩu trong thời kỳ Xô viết, Ukraine nhanh chóng trở thành quốc gia duy nhất vận hành chính dòng xe tăng này.
Thách thức từ sự lạc hậu và thực tế chiến trường
Dù mang tính cách mạng trong những năm 1960-1970, nhưng đến đầu thế kỷ 21, T-64 phần lớn bị xem là đã lỗi thời. Do không thể tích hợp các loại đạn hiện đại, những loại đạn có năng lực nhất của chúng vốn có từ giữa thập niên 1980, làm hạn chế nghiêm trọng khả năng xuyên phá ngay cả với những dòng xe tăng Nga cấp thấp như T-72B3.
Bên cạnh đó, lớp giáp cơ bản yếu cùng sự xuống cấp của giáp phản ứng nổ (ERA) đã khiến T-64 dễ dàng bị xuyên thủng bởi các loại đạn chống tăng hiện đại của Nga – vốn đi trước Ukraine hơn 30 năm về công nghệ.
Tuy nhiên, do thực tế số lượng các cuộc đấu tăng trực diện tại chiến trường Ukraine khá hạn chế và cả hai bên đều tập trung sử dụng xe tăng để hỗ trợ bộ binh, T-64 vẫn đóng vai trò quan trọng trong xung đột. Việc các dòng xe tăng hiện đại hơn như Leopard 2A6 hay T-80BVM của Nga cũng tỏ ra dễ bị tổn thương tương tự trước drone và đạn tuần kích cho thấy những bất lợi của T-64 so với các dòng xe khác không quá áp đảo như dự kiến ban đầu.
Khi cuộc chiến Nga-Ukraine dần trở thành một cuộc chiến tiêu hao, nhiều dòng xe tăng có năng lực kém hơn đáng kể so với T-64 đã được cả hai phía đưa vào tham chiến. Phía Nga huy động các dòng T-72A, T-62 và T-55 cũ từ kho lưu trữ; trong khi Ukraine tiếp nhận T-55, Leopard 1 và Leopard 2A4 do các thành viên NATO viện trợ.
Dù không phải là quá cũ so với mặt bằng chung các dòng xe đang tham chiến, nhưng sự hao mòn sau hàng thập kỷ sử dụng, cộng với độ phức tạp đặc trưng và yêu cầu bảo trì cao so với các thiết kế Liên Xô khác như T-72, đã khiến tỷ lệ sẵn sàng chiến đấu của hạm đội T-64 Ukraine ở mức rất thấp.
Chuyên gia về chiến tranh thiết giáp người Ukraine, Mykola Salamakha, tiết lộ rằng hiện chỉ có 1/3, thậm chí trong một số trường hợp chỉ là 1/5 số xe tăng của quân đội được coi là đủ khả năng tác chiến. Ông lưu ý rằng việc sử dụng phương tiện thiếu hiệu quả, bao gồm cả những nhiệm vụ chỉ nhằm mục đích khích lệ tinh thần, là nguyên nhân chính dẫn đến tổn thất. Ông chua chát: "Họ đưa xe tăng lên phía trước chỉ để cho bộ binh thấy rằng họ có sự hỗ trợ – chúng ta mất xe trong chính những hoạt động như vậy."
Dù các đối tác chiến lược trong NATO không có dự trữ T-64 để thay thế, nhưng nhờ số lượng lớn xe trong kho lưu trữ nội địa, Ukraine vẫn đang nỗ lực bù đắp các tổn thất trên chiến trường.
Quốc Vinh
Theo Military Watch
