Có những điều người lớn tưởng rằng trẻ con không hiểu, nhưng thực ra lại được các em ghi nhớ rất lâu. Một cuộc cãi vã giữa bố mẹ. Một câu nói chê bai con. Một lần cha mẹ thất hứa. Hay cách người lớn cư xử với người khác trong những tình huống rất đời thường. Trẻ có thể không lên tiếng, không hỏi han, thậm chí vẫn chơi đùa như không có chuyện gì xảy ra. Nhưng điều đó không có nghĩa là các em không quan sát.
Trẻ không chỉ nghe những gì người lớn nói. Trẻ còn cảm nhận bầu không khí trong gia đình. Vì thế, có 5 hành vi cha mẹ càng nên hạn chế thể hiện trước mặt con.
1. Thường xuyên cãi vã, bắt con đứng về một phía
Vợ chồng bất đồng là chuyện khó tránh khỏi. Hai người lớn lên trong những gia đình khác nhau, có tính cách khác nhau, cách nhìn nhận vấn đề cũng khác nhau. Mâu thuẫn vì thế là điều bình thường. Điều đáng lo không phải là cha mẹ chưa bao giờ cãi nhau, mà là trẻ liên tục phải sống trong bầu không khí căng thẳng của cha mẹ.
Một số cha mẹ thậm chí kéo con vào cuộc: “Con thấy bố làm thế có đúng không?”, “Con nói mẹ xem ai sai?”, “Sau này con phải đứng về phía mẹ”. Đứa trẻ khi ấy không còn được làm một đứa trẻ nữa. Các em bị đặt vào vị trí của người phán xử, người hòa giải, thậm chí trở thành nơi cha mẹ trút giận.
Nghiên cứu tâm lý cho thấy xung đột giữa cha mẹ có thể làm gia tăng cảm giác bất an ở trẻ. Các em dễ trở nên cảnh giác, nhạy cảm với sắc mặt và giọng nói của người lớn. Vì vậy, nếu có mâu thuẫn, điều cha mẹ cần bảo vệ trước tiên không phải là việc “ai đúng, ai sai”, mà là cảm giác an toàn của con.
2. Liên tục than thở, truyền năng lượng tiêu cực cho con
Công việc của mẹ mệt mỏi quá; Bố đi làm cả ngày mà chẳng ai hiểu; Nhà mình sao mà khổ thế. Người lớn đôi khi chỉ xem đó là vài câu than thở để giải tỏa áp lực. Nhưng với trẻ, những lời này có thể trở thành một phần trong cách các em nhìn nhận cuộc sống và gia đình. Trẻ nhỏ chưa đủ khả năng phân biệt đâu là cảm xúc nhất thời của cha mẹ, đâu là vấn đề thực sự nghiêm trọng.
Một nghiên cứu năm 2014 của Acta Psychologica Sinica khảo sát 481 học sinh THPT cũng đưa ra một chuỗi bằng chứng khá rõ: mức độ xung đột giữa cha mẹ mà thanh thiếu niên cảm nhận được trước hết tác động đến cách các em đánh giá tình huống, từ đó gây ra cảm giác bất an về cảm xúc và cuối cùng ảnh hưởng đến tình trạng trầm cảm, lo âu trong giao tiếp xã hội.
Nếu ngày nào cũng nghe cha mẹ than nghèo, than khổ, than mệt, than người khác đối xử không tốt với mình, trẻ có thể dần hình thành cảm giác rằng cuộc sống luôn đầy rẫy vấn đề. Đặc biệt, đừng biến con thành “người bạn tâm sự” để kể hết những chuyện người lớn. Con cần được biết bố mẹ cũng có lúc mệt mỏi, nhưng con không nên trở thành người phải gánh cảm xúc của bố mẹ.
3. Chê bai, so sánh và hạ thấp con
Cha mẹ thường nghĩ rằng nói nặng một chút sẽ khiến con có động lực. Nhưng trẻ không phải lúc nào cũng nghe được “ý tốt” phía sau lời trách móc. Nhiều em chỉ nghe thấy một thông điệp rất rõ: “Mình chưa đủ tốt.”
Một cuộc khảo sát do Trung tâm Khảo sát Xã hội của China Youth Daily phối hợp với Wenjuan.com thực hiện trên 2.006 người trẻ từ 18-35 tuổi cho thấy, có tới 90,6% người được hỏi cho biết từng bị cha mẹ giáo dục theo kiểu chỉ trích, hạ thấp bằng lời nói; trong đó 45,4% cho biết tình trạng này kéo dài đến thời trung học.
Có 59,7% người được hỏi cho rằng kiểu giáo dục này khiến trẻ thiếu tự tin, dễ tự phủ nhận bản thân; 46,5% cho rằng nó khiến trẻ trở nên nổi loạn, buông xuôi; 36,1% nhận định cách giáo dục này ảnh hưởng đến mối quan hệ cha mẹ - con cái.
Cha mẹ có thể yêu cầu con tiến bộ, nhưng đừng biến sự kỳ vọng thành cảm giác con luôn kém cỏi.
4. Nói một đằng, làm một nẻo
Cha mẹ yêu cầu con không được sử dụng điện thoại quá nhiều nhưng bản thân lại ôm điện thoại cả buổi tối. Cha mẹ dạy con phải trung thực nhưng khi gặp chuyện lại tìm cách nói dối. Cha mẹ yêu cầu con phải biết nhận lỗi nhưng chính mình làm sai lại tìm cách đổ lỗi cho người khác.
Trẻ không chỉ học bằng lời nói. Trẻ học bằng cách quan sát. Cha mẹ chính là “bài học sống” đầu tiên và gần gũi nhất của con.
Nếu người lớn thường xuyên nói về đạo đức, trách nhiệm nhưng hành động lại hoàn toàn ngược lại, trẻ sẽ rất dễ nhận ra sự mâu thuẫn ấy. Và nguy hiểm hơn, trẻ có thể học được rằng: nói hay quan trọng hơn làm đúng.
Muốn con đọc sách, cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc đặt điện thoại xuống và đọc một cuốn sách. Muốn con biết xin lỗi, cha mẹ cũng cần sẵn sàng nói “Bố/mẹ đã sai” khi cần. Giáo dục hiệu quả nhất đôi khi không nằm ở những bài giảng dài, mà nằm trong những việc cha mẹ làm mỗi ngày.
5. Coi thường người khác, thích hơn thua và đổ lỗi
Cách cha mẹ đối xử với ông bà, hàng xóm, đồng nghiệp, nhân viên phục vụ hay một người xa lạ đều có thể trở thành bài học đối với con. Một người cha thường xuyên chê bai người khác. Một người mẹ luôn tìm cách đổ lỗi khi có chuyện xảy ra.
Một gia đình coi việc chiếm được chút lợi nhỏ là “khôn”. Những điều ấy tưởng như chẳng liên quan đến việc nuôi dạy con, nhưng trẻ sẽ âm thầm quan sát và ghi nhớ. Cha mẹ muốn con trở thành người tử tế thì trước hết cần cho con nhìn thấy sự tử tế trong chính gia đình mình. Bởi sau cùng, điều con nhớ lâu nhất có thể không phải là bố mẹ từng dạy mình bao nhiêu bài học, mà là bố mẹ đã sống như thế nào trước mặt mình.
Gia đình không cần lúc nào cũng hoàn hảo. Vợ chồng vẫn có thể bất đồng, cha mẹ vẫn có thể mệt mỏi, nóng giận và mắc sai lầm. Điều quan trọng là sau những khoảnh khắc ấy, người lớn biết sửa chữa. Nếu lỡ cãi nhau trước mặt con, hãy để con thấy bố mẹ có thể bình tĩnh nói chuyện và làm hòa. Nếu lỡ nặng lời với con, hãy biết xin lỗi. Nếu hôm nay cha mẹ làm chưa tốt, ngày mai có thể làm lại.
Bởi một gia đình lành mạnh không phải là gia đình không bao giờ có mâu thuẫn, mà là gia đình biết cách giải quyết mâu thuẫn mà không biến trẻ thành người phải gánh chịu.
Trẻ con không cần một người cha hoàn hảo hay một người mẹ hoàn hảo. Các em chỉ cần được lớn lên trong một mái nhà mà ở đó, tình yêu không khiến các em phải lo sợ, lời nói không khiến các em thấy mình vô giá trị và những mâu thuẫn của người lớn không trở thành gánh nặng trên đôi vai nhỏ bé của mình.
Bảo Tín (theo QQ)
