Động thái bất thường của Mỹ
Hồi giữa tháng 5, trong lúc cố gắng đạt được một thỏa thuận với Iran để chấm dứt xung đột, các nhà đàm phán Mỹ đã vấp phải một vấn đề: Họ không thể phân biệt được liệu những người ngồi ở phía bên kia bàn đàm phán có thực sự đại diện cho Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) hay không.
Vì vậy, các quan chức chính quyền Trump đã làm một việc bất thường.
Họ vòng qua các nhà đàm phán của Iran và trực tiếp liên hệ với giới lãnh đạo IRGC. Người được chọn làm trung gian ngoại giao ngầm là Nechirvan Barzani, người đứng đầu khu vực Kurdistan tại Iraq, nhân vật nắm giữ một thứ mà rất ít ai có được: sự tin tưởng của cả các nhà lãnh đạo Mỹ lẫn IRGC.
Quá trình này được các nguồn thạo tin trực tiếp tiết lộ với Axios. Theo Axios, sự việc cho thấy việc đàm phán đã trở nên khó khăn như thế nào đối với Mỹ.
Washington không còn chắc chắn về giới cầm quyền của Iran, sau khi Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng nhiều nhà lãnh đạo chính trị cấp cao khác bị ám sát và diễn biến phức tạp của 40 ngày giao tranh sau đó. Mỹ cũng không nắm được thông tin về tình trạng sức khỏe của Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei.
Sau lệnh ngừng bắn hôm 8/4 và một hội nghị thượng đỉnh tại Islamabad vài ngày sau đó, Mỹ và Iran đã cố gắng đàm phán để chấm dứt xung đột. Đầu tháng 5, Nhà Trắng cảm thấy họ đang tiến gần đến một thỏa thuận, nhưng Iran lại trì hoãn phản hồi hơn 10 ngày.
Các nhà đàm phán của Nhà Trắng bắt đầu cảm thấy không chắc chắn về các nhà đàm phán Iran — Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi. Họ cho rằng mình cần một kênh bí mật kết nối với giới lãnh đạo IRGC.
Việc chính quyền Mỹ thiết lập kênh liên lạc bí mật trực tiếp với IRGC sau đó đã được Tổng thống Trump xác nhận trên Fox News hôm 17/8. Ông Trump nhận xét IRGC là "những người chơi poker giỏi" và khẳng định bản thân mình không vội kết thúc xung đột. "Tôi không có kế hoạch, thời hạn nào cả. Tôi không vội", ông Trump nói.
Chiếc điện thoại mã hóa và nhân vật đặc biệt
Vậy quá trình kết nối đã diễn ra như thế nào?
Đầu tháng 5, Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ khi đó, bà Tulsi Gabbard, đã gọi điện cho ông Barzani. Theo nguồn tin nắm rõ trực tiếp về cuộc gọi, bà Gabbard nói với ông Barzani rằng chính quyền Mỹ tin là ông có thể giúp liên lạc với tư lệnh IRGC, Tướng Ahmad Vahidi.
Trong chiến tranh Iran-Iraq, ông Barzani từng sống ở Iran và theo học tại Đại học Tehran. Ông được cho là thông thạo tiếng Farsi và có quan hệ cá nhân với nhiều thành viên cấp cao trong chế độ Iran, bao gồm cả các nhân vật chóp bu của IRGC.
Brett McGurk, người từng là cố vấn Trung Đông cho 4 đời tổng thống Mỹ, cho biết trong một cuộc phỏng vấn: "Nechirvan Barzani là người giải quyết vấn đề theo hướng thực tế. Ông ấy được cả khu vực coi trọng. Ông ấy quen biết gần như tất cả mọi nhân vật ở Tehran cũng như Washington. Đó là người mà bạn tìm đến trong những tình huống nguy cấp".
Nguồn tin cho biết bà Gabbard đã nói rõ với ông Barzani rằng bà thực hiện cuộc gọi này với sự chấp thuận của Tổng thống Trump và Phó Tổng thống Vance.
Bà Gabbard nói với ông Barzani rằng Nhà Trắng muốn biết liệu ông Vahidi và giới lãnh đạo IRGC có ủng hộ những gì ông Ghalibaf và ông Araghchi đang đàm phán hay không, hay họ có những ý tưởng hoặc yêu cầu nào khác. Bà Gabbard lưu ý rằng các trung gian không thể liên lạc với ông Vahidi để làm rõ điều đó.
Ông Barzani đồng ý với đề nghị của bà Gabbard. Ông đã liên hệ với các đầu mối của mình tại IRGC và cho biết ông mang theo một thông điệp từ chính quyền Trump. "Nhưng tôi muốn nói chuyện trực tiếp với Tướng Vahidi", ông Barzani nhấn mạnh.
Phía Iran chấp nhận.
Ngày 14/5, một quan chức IRGC đã đến văn phòng của ông Barzani tại Erbil, thủ phủ của vùng Kurdistan thuộc Iraq, mang theo một chiếc điện thoại mã hóa để tiến hành một cuộc gọi bảo mật.
Ông Barzani hỏi Tướng Vahidi rằng liệu ông có cùng quan điểm với các nhà đàm phán Iran hay không. Vị tướng Iran trả lời là có. "Tôi hoàn toàn ủng hộ họ và đây cũng là lập trường của IRGC. Chúng tôi muốn giải quyết cuộc khủng hoảng này thông qua đàm phán hơn", Tướng Vahidi nói.
Ông Barzani đã gọi cho bà Gabbard ngay sau cuộc trò chuyện với Tướng Vahidi để thông báo về phản ứng của phía Iran. Bà Gabbard sau đó đã báo cáo lại với Nhà Trắng.
Vấn đề không nằm ở chỗ ai là trung gian
Theo nguồn tin nắm rõ về các cuộc đàm phán ngầm, sau khi nhận được phản ứng từ phía Iran, chính quyền Trump đã đưa ra một đề xuất khác. Mỹ muốn ông Barzani đứng ra tổ chức các cuộc đàm phán bí mật giữa các nhà đàm phán cấp cao của Mỹ và Iran tại Erbil.
Ông Barzani lại trao đổi với phía Iran và chuyển lời nhắn. Phía Iran không loại trừ khả năng đó, nhưng họ lo ngại về vấn đề an ninh. Họ tin rằng tình báo Israel có rất nhiều cơ sở ngầm tại vùng Kurdistan của Iraq và lo ngại người Israel sẽ tìm cách ám sát họ tại Erbil hoặc trên đường di chuyển đến đó và ngược lại.
Cuộc gặp tại Erbil đã không bao giờ diễn ra.
Trong khi đó, các nhà trung gian Pakistan và Qatar vẫn tiếp tục chuyển thông điệp qua lại giữa Mỹ và Iran nhưng không đạt được tiến triển đáng kể nào.
Theo nguồn tin của Axios, gần đây ông Barzani đã gửi thông điệp tới Nhà Trắng đề nghị giúp đỡ tái khởi động các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran.
Tuy nhiên, ông McGurk cho rằng vấn đề không nằm ở chỗ ai là trung gian.
"Đó là chính sách của Iran về vấn đề eo biển," ông McGurk nhận định, "Và điều đó khó có thể thay đổi trong một sớm một chiều."
Thi Anh (Theo Axios, Fox News)
