Chúng ta mới chỉ bước vào năm 2026, nhưng một sự thay đổi lớn so với năm ngoái có thể đã xảy ra. Giới khoa học cho biết số lượng động vật có xương sống trên hành tinh có thể nhiều gấp đôi so với giả định trước đây.
Sự sai lệch này không xuất phát từ việc tính toán sai, và thế giới tự nhiên cũng không trải qua đợt bùng nổ dân số nào. Thật không may, chúng ta vẫn đang chứng kiến đợt chết chóc hàng loạt trên quy mô toàn cầu. Nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng này đến từ một hiện tượng tinh tế hơn.
Có một sự nhất quán đáng kinh ngạc trong những kết quả này trên khắp các nhóm động vật có xương sống.
Theo một nghiên cứu mới, hiểu biết hiện tại của nhân loại về tổng số loài đã bị đánh giá thấp. Nguồn cơn bắt nguồn từ việc chúng ta phụ thuộc vào hình thái học - vẻ ngoài của động vật. Sự tập trung này đã che khuất hàng ngàn loài sinh vật đang ẩn náu ngay dưới mũi chúng ta. Giới sinh học gọi chúng là các loài ẩn danh. Đây là những loài có vẻ ngoài giống hệt các loài khác nhưng mang hệ gen hoàn toàn khác biệt.
Khi hành tinh liên tục hứng chịu khủng hoảng sinh thái, việc theo dõi chính xác số lượng loài để bảo tồn trở nên cực kỳ quan trọng. Tuy nhiên, kể từ thế kỷ 17, các nhà khoa học chủ yếu dựa vào hình thái học để phân loại, xem xét kích thước, cấu trúc xương và màu sắc. Đây không phải là phương pháp đáng tin cậy khi các loài ẩn danh xuất hiện.
Vấn đề đặt ra từ góc độ sinh thái và bảo tồn thực chất rất đơn giản. Các loài ẩn danh - không nhầm lẫn với sinh vật bí ẩn - mang diện mạo giống hệt các loài khác nhưng bản chất di truyền lại khác biệt. Vì vậy, hoàn toàn có khả năng một loài được xác định qua hình thái học đang ở nhóm an toàn, nhưng thực chất bên trong lại chứa một quần thể loài ẩn danh đang trong tình trạng nguy cấp.
Các nhà nghiên cứu từ khoa Sinh thái học và sinh học tiến hóa tại đại học Arizona đã phân tích tổng hợp từ 373 nghiên cứu khác nhau để tìm kiếm các loài ẩn danh tiềm năng. Trọng tâm phân tích chỉ tập trung vào động vật có xương sống gồm cá, lưỡng cư, bò sát, chim và động vật có vú.
Do tốc độ xảy ra đột biến, các nhà khoa học sử dụng ADN này để phát hiện bất kỳ sự khác biệt di truyền nào tích lũy qua một khoảng thời gian giữa hai nhóm động vật.
Nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng cứ mỗi loài hiện được công nhận dựa trên hình thái học thì trung bình có hai loài ẩn danh riêng biệt.
Trong báo cáo, các tác giả giải thích: "Chúng tôi phát hiện các loài ẩn danh phân bố rộng rãi và phổ biến nhất quán trên các nhóm động vật có xương sống chính. Chúng tôi ước tính trung bình có khoảng hai loài ẩn danh cho mỗi loài được phân loại theo hình thái học".
Có một sự nhất quán đáng kinh ngạc trong kết quả thống kê này. Cuộc sống của cá rất khác biệt so với chim, nhưng tỷ lệ xuất hiện các loài ẩn danh lại tương tự nhau. Nếu áp dụng kết quả này cho toàn bộ hành tinh, tổng số loài động vật có xương sống thực tế đã tăng gấp đôi.
Nghiên cứu cũng giải quyết tranh luận liệu ADN ty thể (mtDNA) - vật chất di truyền từ nhiễm sắc thể vòng nhỏ trong ty thể và chỉ di truyền từ mẹ - có hiệu quả phân biệt loài tương đương ADN nhân (nucDNA) hay không. ADN ty thể thường được dùng để phân biệt các loài họ hàng gần vì tiến hóa nhanh hơn ADN nhân. Do tốc độ đột biến, các nhà khoa học dùng ADN này để phát hiện khác biệt di truyền giữa hai nhóm động vật.
Nhóm nghiên cứu chia sẻ: "Đã có lượng lớn tài liệu lập luận về những hạn chế của dữ liệu mtDNA trong việc phân định loài, cho thấy mtDNA đưa ra kết quả có vấn đề. Tuy nhiên, tài liệu này có thể hơi thiên vị".
Họ bổ sung: "Chúng tôi đã kiểm tra sự thiên vị có hệ thống ở các loài được phân định chỉ bằng mtDNA trái ngược với nucDNA. Kết quả cho thấy mtDNA có xu hướng ước tính nhiều loài hơn nucDNA. Tuy nhiên, tỷ lệ thiên vị này rất hạn chế - trung bình nucDNA xấp xỉ 2, mtDNA xấp xỉ 2,5 đối với nhóm lớn nhất - và chỉ có ý nghĩa đáng kể ở cá vây tia".
Các tác giả nhấn mạnh kết quả không đảm bảo nucDNA và mtDNA phân định ra các loài giống hệt nhau. Chúng chỉ cho thấy tổng số lượng ước tính là tương tự nhau.
Kết thúc báo cáo, nhóm nghiên cứu kêu gọi hành động vì đây mang ý nghĩa sống còn đối với công tác bảo tồn.
Họ kết luận: "Những kết quả này làm dấy lên khả năng có hàng ngàn loài động vật có xương sống ẩn danh đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nhưng bị che giấu bởi tình trạng phân loại hiện tại. Nhiều phân tích về sự phong phú của loài, quá trình hình thành, nạn tuyệt chủng có thể bị tổn hại do sự hiện diện của lượng lớn các loài ẩn danh".
Về cơ bản, chúng ta không thể bảo vệ những gì chưa xác định được. Các bản đồ bảo tồn sinh học hiện tại có khả năng bỏ sót một nửa số loài động vật có xương sống trên Trái đất. Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences.
Đức Khương
