Đã bao giờ bạn ngồi một mình trong căn phòng tĩnh lặng, không có một tiếng động hay bóng dáng nào, nhưng lại thề rằng mình không hề đơn độc? Cảm giác đó vô cùng chân thực, dù không có tiếng bước chân hay hình bóng nào xuất hiện.
Trong nhiều thế kỷ, cảm giác ớn lạnh này là khởi nguồn cho vô số câu chuyện ma quỷ và truyền thuyết siêu nhiên. Tuy nhiên, dưới lăng kính của y học hiện đại, các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này bằng một cái tên khoa học: sự hiện diện được cảm nhận.
Điều đáng kinh ngạc là hiện tượng này phổ biến hơn chúng ta tưởng và khoa học đang dần gỡ bỏ bức màn bí ẩn xoay quanh nó. Một nghiên cứu quy mô lớn tại Hà Lan vào năm 2024 trên 10.447 người đã chỉ ra rằng có tới 1,6% người tham gia từng trải qua cảm giác này chỉ trong vòng một tháng trước đó. Có người cảm thấy bị theo dõi, số khác lại rùng mình thấy như có bàn tay ai đó đang đặt lên vai.
Theo một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Psychosis, sự xuất hiện của những vị khách vô hình này phụ thuộc rất nhiều vào trạng thái tâm lý và niềm tin của từng cá nhân. Hai nhà tâm lý học Tatiana Baxter và Sohee Park từ Đại học Vanderbilt đã tiến hành phân tích trên 337 người trưởng thành.
Kết quả cho thấy một mối liên hệ bất ngờ: khoảng 60% người tham gia từng ít nhất một lần cảm nhận được điều này. Đặc biệt, nhóm người có niềm tin tâm linh mạnh mẽ, thường xuyên kết nối với đấng tối cao hoặc các linh hồn, đồng thời có những nhận thức bất thường liên quan đến chứng rối loạn tâm thần, lại là những người trải qua cảm giác này mãnh liệt nhất.
Tuy nhiên, điểm thú vị nhất trong nghiên cứu này lại nằm ở cách con người cảm nhận niềm vui hay nỗi sợ hãi. Đây là lúc những phát hiện rẽ sang hướng hoàn toàn bất ngờ. Một số cuộc chạm trán mang lại sự an ủi kỳ lạ, trong khi số khác lại gây ra sự đau buồn tột độ.
Đặc biệt, việc có đức tin không đồng nghĩa với việc trải nghiệm sẽ bớt đáng sợ. Đối với nhóm người có nguy cơ rối loạn tâm thần cao, những ai báo cáo có trải nghiệm tâm linh mạnh mẽ thực chất lại thấy sự hiện diện vô hình đáng lo ngại hơn.
Cách chúng ta giải thích về vị khách vô hình này sẽ quyết định cảm xúc của chính chúng ta. Nếu bạn tin rằng đó là một người thân yêu đã khuất, sự an ủi sẽ đến. Nhưng nếu bạn mặc định đó là một ác quỷ đang rình rập, trải nghiệm đó sẽ trở thành cơn ác mộng kinh hoàng.
Sự thật là, trong một bài đánh giá năm 2023 trên tạp chí The Lancet Psychiatry, các chuyên gia như Joseph Barnby, Sohee Park và Tatiana Baxter đã đưa ra giả thuyết rằng hiện tượng này xuất phát từ quá trình bộ não nhận diện cơ thể chúng ta và phân biệt với người khác.
Giới khoa học cũng nhấn mạnh rằng cảm giác có người ở bên cạnh không mặc định là biểu hiện của bệnh lý tâm thần. Một góa phụ đang trong nỗi đau buồn tột độ có thể thấy người chồng quá cố đang ngồi cạnh. Một người leo núi kiệt sức nơi vách đá cheo leo cũng có thể thấy một người bạn đồng hành vô hình. Dù lý do là gì, cảm giác cốt lõi mang lại đều rất chân thực.
Bí ẩn thực sự nằm ở cơ chế hoạt động của bộ não. Não bộ của chúng ta liên tục thu thập thông tin từ cơ bắp, làn da và thị giác để xác định vị trí của cơ thể trong không gian. Khi có sự mất đồng bộ hoặc sai lệch trong quá trình xử lý các tín hiệu này, não có thể bị đánh lừa, dẫn đến việc lấy thông tin từ chính cơ thể bạn và gán nó cho một người khác.
Vào năm 2014, các nhà khoa học thần kinh tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ đã thực hiện một thí nghiệm táo bạo. Họ sử dụng robot để mô phỏng lại các cú chạm vào lưng tình nguyện viên. Khi có một độ trễ nhỏ giữa hành động của người tham gia và cú chạm của robot, não bộ bị đánh lừa và một số tình nguyện viên lập tức báo cáo cảm giác rợn người rằng có một bóng ma đang đứng gần họ.
Tương tự, vào năm 2006, một nghiên cứu trên tạp chí Nature cũng ghi nhận trường hợp một phụ nữ bị động kinh đã nhìn thấy một bóng đen bắt chước mọi chuyển động của mình khi các bác sĩ kích thích điện vào một vùng cụ thể trên não.
Bên cạnh yếu tố thần kinh học, văn hóa cũng đóng vai trò then chốt. Nhà nhân chủng học Tanya Luhrmann từ Stanford đã nghiên cứu hơn 2.000 người trên toàn cầu và nhận ra rằng niềm tin văn hóa kết hợp với xu hướng dễ đắm chìm vào suy nghĩ cá nhân sẽ định hình trải nghiệm tâm linh của mỗi người. Chính những kỳ vọng mà xã hội gieo vào tâm trí chúng ta đã biến cái vô hình trở nên có thật.
Khoa học có thể sẽ không bao giờ (hoặc chưa thể) trả lời được câu hỏi liệu ma quỷ có thật hay không, giống như việc không thể chứng minh sự tồn tại của ông già Noel. Nhưng thông qua các bằng chứng y khoa, chúng ta giờ đây đã hiểu được tại sao cảm giác lạnh gáy về một người vô hình đứng sau lưng lại có thể chân thực và ám ảnh đến vậy.
Đức Khương
