NSND Tự Long sinh năm 1973 trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Bố anh là NSƯT Vũ Tự Lẫm (nghệ danh Hai Lẫm), từng đảm nhiệm vị trí Trưởng đoàn Quan họ Bắc Ninh trong những ngày đầu thành lập. Mẹ anh là nghệ sĩ Nguyễn Thị Phức (nghệ danh Minh Phức).
Lớn lên trong gia đình nghệ thuật nhưng tuổi thơ của Tự Long lại gắn với nhiều năm tháng thiếu thốn. Do bố mẹ thường xuyên đi biểu diễn xa, anh chủ yếu sống cùng bà. Những năm tháng bao cấp với cuộc sống khó khăn để lại trong nam nghệ sĩ nhiều ký ức sâu đậm. Mỗi lần được theo bố mẹ đi diễn, điều Tự Long mong chờ nhất là khi trở về có thể được ăn một bát phở nóng.
Dù sớm tiếp xúc với những làn điệu dân ca, Tự Long từng không có ý định nối nghiệp cha mẹ. Bản thân bố mẹ anh cũng lo con trai theo nghề sẽ vất vả. Khi ấy, nghệ sĩ thường bị ví von với quan niệm “vắt chanh bỏ vỏ”, tuổi nghề gắn với thanh xuân và khi hết duyên dễ bị bỏ lại phía sau. Vì vậy, Tự Long lựa chọn theo học Trường Trung cấp Xây dựng Bắc Ninh, khoa Mộc dân dụng và từng nuôi dự định đi xuất khẩu lao động để thay đổi cuộc sống.
Những năm tháng này, anh làm đủ nghề để kiếm sống và gửi tiền về gia đình, từ thợ mộc, lơ xe, phụ hồ xách vữa, chạy xe ôm đến bán kem. Nam nghệ sĩ từng chia sẻ mình có bằng thợ mộc bậc 3/7, ngày ngày ghép cốp pha tại các công trình. Có lần, anh còn bị cưa vào chân, suýt đứt gân.
Chờ mãi không được gọi đi xuất khẩu lao động, Tự Long được một người chú giới thiệu lên Đoàn Chèo Bắc Giang để học. Sau đó, anh học Trung cấp Nghệ thuật của tỉnh rồi ra Hà Nội học Trung cấp Chèo tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh.
Từ đây, con đường nghệ thuật của Tự Long chính thức bắt đầu. Năm 1999, Tự Long đầu quân cho Đoàn Chèo Tổng cục Hậu cần, sau này là Nhà hát Chèo Quân đội. Từ một nghệ sĩ trẻ, anh từng bước khẳng định vị trí trong sân khấu chèo và gặt hái nhiều dấu mốc quan trọng. Năm 2012, Tự Long được phong tặng danh hiệu NSƯT. Ba năm sau, anh được phong tặng danh hiệu NSND. Năm 2014, nam nghệ sĩ được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Quân đội. Đến năm 2020, anh được phong quân hàm Đại tá.
Cuối năm 2024, NSND Tự Long được bổ nhiệm giữ chức Giám đốc Nhà hát Chèo Quân đội. Trên cương vị quản lý, anh tiếp tục đồng hành cùng các hoạt động chuyên môn, góp phần đưa sân khấu chèo đến gần hơn với công chúng.
Bên cạnh sự nghiệp sân khấu truyền thống, Tự Long còn trở thành gương mặt quen thuộc với khán giả truyền hình từ chương trình Gặp nhau cuối tuần năm 2000. Sự kết hợp ăn ý cùng NSND Xuân Bắc giúp cả hai nhanh chóng trở thành bộ đôi nổi bật của làng hài miền Bắc. Sau đó, Tự Long tiếp tục ghi dấu ấn trong chương trình Gặp nhau cuối năm - Táo quân, đảm nhận nhiều vai Táo được khán giả yêu thích như Táo Mạng, Táo Môi trường, Táo Xã hội. Điểm riêng trong các màn trình diễn của anh nằm ở khả năng kết hợp lối diễn hài với sở trường hát chèo, tạo nên màu sắc khó trộn lẫn.
Trống Cơm - tiết mục hot nhất Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai mùa 1
Một trong những bước ngoặt đưa Tự Long đến gần hơn với khán giả trẻ là khi anh tham gia Anh trai vượt ngàn chông gai năm 2024. Là nghệ sĩ lớn tuổi nhất chương trình, Tự Long không chọn cách đứng ngoài cuộc chơi mà liên tục thử nghiệm những hình thức trình diễn mới. Anh mang chất liệu dân gian, chèo và văn hóa truyền thống vào những sân khấu hiện đại, qua đó tạo được dấu ấn riêng giữa dàn nghệ sĩ nhiều thế hệ.
Đáng chú ý, tiết mục Trống Cơm kết hợp cùng SOOBIN và Cường Seven trở thành một trong những màn trình diễn gây tiếng vang. Chất liệu chèo, dân gian được đặt trong không gian âm nhạc hiện đại, tạo nên hiệu ứng mạnh trên mạng xã hội và góp phần khơi dậy sự quan tâm của khán giả trẻ đối với nghệ thuật truyền thống. Sau chương trình, Tự Long tiếp tục tham gia chuỗi 9 concert Anh trai vượt ngàn chông gai trên cả nước. Các sân khấu quy mô lớn với hàng chục nghìn khán giả đưa hình ảnh nam nghệ sĩ từ không gian chèo truyền thống đến những concert giải trí hiện đại.
Lịch trình liên tục di chuyển giữa Bắc và Nam cho thấy sức bền của nam nghệ sĩ ở tuổi ngoài 50. Đáng chú ý, bên cạnh việc chạy show, anh vẫn đảm nhiệm vai trò Giám đốc Nhà hát Chèo Quân đội. Từ một nghệ sĩ gắn bó lâu năm với sân khấu chèo, Tự Long dần trở thành gương mặt quen thuộc trên những sân khấu concert quy mô lớn. Sự xuất hiện của anh trong chuỗi chương trình cũng cho thấy sức hút của một nghệ sĩ thuộc thế hệ trước khi bước vào không gian giải trí dành cho khán giả trẻ.
Tại WeChoice Awards 2024, NSND Tự Long được vinh danh là một trong 5 Đại sứ truyền cảm hứng. Sang năm 2025, anh tiếp tục được mời tham gia Hội đồng thẩm định WeChoice Awards 2025, đảm nhiệm vai trò đánh giá và lựa chọn những nhân vật, câu chuyện tiêu biểu.
Không dừng lại ở hoạt động biểu diễn và quản lý, Tự Long còn dành nhiều thời gian cho nghiên cứu chuyên môn. Cuối năm 2025, anh bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử sân khấu với đề tài Đặc điểm nghệ thuật chèo của Nhà hát Chèo Quân đội. Ở tuổi 52, nam nghệ sĩ hoàn thành một dấu mốc quan trọng trên con đường học thuật, tiếp tục gắn nghiên cứu với lĩnh vực mà anh đã theo đuổi trong nhiều năm.
Tuyết Anh
