Ngày càng nhiều bậc cha mẹ hiện đại lựa chọn nuôi dạy con theo hướng khoa học, mong muốn con lớn lên không chỉ đủ đầy về vật chất mà còn vững vàng về tâm lý. Ngoài chuyện ăn no, mặc ấm, học hành đầy đủ, họ bắt đầu chú ý nhiều hơn đến thế giới nội tâm của con trẻ – nơi quyết định khí chất, nhân cách và sức bật của một con người trong tương lai.
Thực tế cho thấy, sự khác biệt giữa trẻ em hiếm khi bắt nguồn từ bản thân đứa trẻ. Phần lớn khoảng cách ấy đến từ chính cha mẹ. Trẻ sinh ra như những tờ giấy trắng: ngoài gen di truyền, phần lớn nét vẽ cuộc đời được hình thành từ cách nuôi dưỡng, dẫn dắt và phản ứng của người lớn trong những năm đầu đời.
Không ít cha mẹ rơi vào trạng thái kiệt sức và hoang mang: họ đã cố gắng rất nhiều, hy sinh không ít, nhưng con cái lại không mang đến “kết quả” như mong đợi. Có người thở dài: vì sao con nhà người ta ngoan ngoãn, giỏi giang, còn con mình lại như một “bài kiểm tra khắc nghiệt” của cuộc đời?
Theo nhà tâm lý học nổi tiếng Giáo sư Lý Mai Cẩn, rất nhiều vấn đề của trẻ em thực chất không nằm ở trẻ, mà bắt nguồn từ người lớn. Bà từng nhấn mạnh: nếu người lớn không điều chỉnh chính mình, thì việc cố gắng “sửa” trẻ chỉ là xử lý phần ngọn. Phàn nàn con cái không khiến vấn đề biến mất; nhìn lại cách nuôi dạy của chính mình mới là khởi điểm thực sự của giải pháp.
Khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành, trẻ cần không gian để khám phá, sáng tạo và tự lập. Lúc ấy, tính cách đã gần như hoàn thiện, tâm lý đã định hình, việc “uốn nắn” trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Chính vì vậy, giai đoạn quan trọng nhất của giáo dục không phải là khi trẻ đã lớn, mà là trước sáu tuổi – thời kỳ vàng để đặt nền móng nhân cách.
Giáo sư cho rằng, nếu cha mẹ đầu tư đúng cách vào sự phát triển tâm lý của trẻ trước sáu tuổi, thì việc trẻ học tốt, sống ổn định và vươn xa trong tương lai là kết quả tất yếu chứ không phải may mắn. Một tâm lý lành mạnh sẽ nâng đỡ cả thể chất lẫn tinh thần, giúp trẻ đối diện thế giới rộng lớn với sự vững vàng từ bên trong.
Tuy nhiên, rất nhiều gia đình lại rơi vào những sai lầm quen thuộc. Họ chỉ bắt đầu “chấn chỉnh” khi vấn đề đã bùng phát: con nghiện điện thoại, chán học, dễ nổi nóng, nói dối hay thậm chí bỏ nhà đi. Những biểu hiện ấy không xuất hiện trong một sớm một chiều, mà là hệ quả của những lệch lạc tâm lý tích tụ từ rất sớm. Khi cha mẹ chỉ phản ứng sau khi mọi thứ đã rối loạn, cái giá phải trả thường lớn hơn rất nhiều – và đôi khi, sự kỷ luật lúc ấy lại càng kích hoạt tính chống đối của trẻ.
Một sai lầm khác là coi nhẹ giáo dục trước sáu tuổi. Không ít cha mẹ tin rằng trẻ nhỏ “chưa hiểu gì”, nên đợi lớn rồi dạy cũng chưa muộn. Trên thực tế, đây lại là giai đoạn trẻ nhạy cảm nhất với môi trường xung quanh. Trẻ học bằng cách quan sát, bắt chước và cảm nhận, chứ không phải bằng những bài giảng đạo lý. Lời nói và hành vi của cha mẹ trong những năm đầu đời sẽ âm thầm trở thành chuẩn mực nội tâm của con.
Bên cạnh đó, nhiều gia đình vì mưu sinh mà giao con hoàn toàn cho ông bà chăm sóc. Dù ông bà có yêu thương đến đâu, họ vẫn không thể thay thế vai trò tâm lý của cha mẹ. Đặc biệt trong ba năm đầu đời, trẻ cần sự hiện diện thường xuyên của cha mẹ để hình thành cảm giác an toàn và mối gắn bó tình cảm. Khi mối liên kết này không được thiết lập đầy đủ, trẻ lớn lên có xu hướng xa cách, ít chia sẻ và khó tiếp nhận sự dẫn dắt của cha mẹ trong giai đoạn nổi loạn.
Giáo sư Lý Mai Cẩn cũng nhấn mạnh: đừng xem nhẹ những lời nói vu vơ của trẻ. Khi trẻ hào hứng chạy đến chia sẻ, đó không chỉ là câu chuyện nhỏ, mà là tín hiệu cho thấy trẻ đang tìm kiếm sự kết nối. Việc phớt lờ, gạt đi hay phản ứng hời hợt sẽ khiến trẻ dần khép mình, cảm thấy bị bỏ rơi. Ngược lại, lắng nghe và đối thoại giúp trẻ hình thành thói quen giao tiếp lành mạnh và tạo điều kiện để cha mẹ phát hiện vấn đề từ rất sớm.
Trước ba tuổi, điều quan trọng nhất là trở thành đối tượng gắn bó cảm xúc của con. Sự an ủi kịp thời, cái ôm, ánh nhìn và sự hiện diện của cha mẹ sẽ xây dựng cảm giác an toàn bền vững. Đó là nền tảng để trẻ tự tin khám phá thế giới mà không sợ hãi. Nếu thiếu vắng điều này, trẻ dễ hình thành lo âu, bất an và khó thiết lập các mối quan hệ ổn định sau này.
Trong giáo dục, làm gương luôn hiệu quả hơn lý luận. Trẻ không học từ những bài giảng dài dòng, mà học từ cách cha mẹ cư xử mỗi ngày. Giá trị sống, thái độ, cách kiểm soát cảm xúc của người lớn sẽ được trẻ hấp thụ một cách tự nhiên và bền bỉ.
Bên cạnh đó, cha mẹ cần gạt bỏ tâm thế bề trên. Việc áp đặt, la mắng hay dùng bạo lực không tạo ra sự vâng lời thực sự, mà chỉ nuôi dưỡng sợ hãi, chống đối hoặc tự ti. Trẻ cần được đồng hành, được tôn trọng và được cùng cha mẹ trưởng thành, thay vì bị buộc phải “nghe lời” bằng quyền lực.
Cuối cùng, trước sáu tuổi, trẻ cần được sống trong một hệ thống quy tắc rõ ràng. Thiết lập quyền uy không đồng nghĩa với hà khắc, mà là giúp trẻ hiểu đâu là giới hạn. Cha mẹ có thể dịu dàng, nhưng khi nguyên tắc bị phá vỡ, sự kiên quyết là cần thiết. Quyền uy được xây dựng bằng sự nhất quán và yêu thương, chứ không phải bằng nỗi sợ.
Như Li Meijin từng khẳng định, giáo dục sớm không phải để tạo ra những đứa trẻ “giỏi hơn người khác”, mà để giúp chúng có một nền tảng tâm lý vững chắc. Khi gốc rễ đã khỏe mạnh, việc vươn cao chỉ còn là vấn đề thời gian.
Ứng Hà Chi
