Những người Denisovan từng được biết đến chủ yếu qua một mảnh xương ngón tay nhỏ bé và những dấu vết di truyền còn lưu lại trong người hiện đại. Suốt nhiều năm, giới khoa học gần như không có hình dung rõ ràng về cơ thể của họ.
Tuy nhiên, hai hóa thạch mới tại Đài Loan đang thay đổi điều đó, khi cho thấy ít nhất một số Denisovan có thể sở hữu vóc dáng đặc biệt lớn, thậm chí thuộc nhóm những con người cao lớn nhất thời Pleistocene.
Hai chiếc xương mở ra hình dung mới về Denisovan
Hai hóa thạch có tên Penghu 2 và Penghu 3 được những ngư dân phát hiện khi nạo vét tại eo biển Penghu, nằm trong eo biển Đài Loan. Cùng với chúng là hóa thạch của nhiều loài động vật trên cạn. Trong các giai đoạn Kỷ Băng hà, khi mực nước biển hạ thấp, khu vực này từng là đất liền nối Đài Loan với lục địa châu Á.
Các mẫu vật sau đó được đưa vào bộ sưu tập do nghệ sĩ Đài Loan Li-Ren Hou trao tặng cho Bảo tàng Khoa học Tự nhiên Quốc gia. Năm 2010, các nhà nghiên cứu nhận ra Penghu 2 và Penghu 3 là xương người cổ. Chúng có niên đại khoảng 45.000 năm.
Penghu 2 là phần trên của xương đùi phải, trong khi Penghu 3 là phần lớn xương chày phải. DNA cổ đại không thể được phục hồi từ hai mẫu vật, khiến các nhà nghiên cứu phải sử dụng một phương pháp khác là phân tích protein.
Cả hai xương đều chứa một dạng collagen liên quan đến Denisovan và không xuất hiện ở Neanderthal cũng như gần như toàn bộ người hiện đại. Khi so sánh trình tự của 15 protein, hai mẫu vật này nằm cùng nhóm với những Denisovan từng được xác định trước đó, bao gồm Penghu 1 và cá thể Denisova 3 ở Siberia.
Việc sử dụng protein cổ đại đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu Denisovan. Năm 2019, phương pháp này từng giúp xác định một xương hàm khoảng 160.000 năm tuổi trên cao nguyên Tây Tạng là Denisovan. Đến năm 2025, protein tiếp tục giúp xác định Penghu 1, một xương hàm trong cùng quần thể hóa thạch tại Đài Loan, thuộc về một Denisovan nam.
Nhờ những phát hiện mới, bức tranh về cơ thể Denisovan đang dần hoàn thiện. Trước đó, nghiên cứu phân tử năm 2025 đã liên hệ hộp sọ Harbin khổng lồ, còn gọi là "Người Rồng", với dòng Denisovan. Hai xương chân Penghu giờ đây bổ sung một thông tin quan trọng khác: vóc dáng.
Có thể cao gần 1,9 m, nặng hơn 90 kg
Việc xác định chiều cao từ một chiếc xương không hoàn chỉnh đòi hỏi phải tái dựng bằng mô hình. Với Penghu 2, các nhà nghiên cứu sử dụng kích thước và hình dạng còn lại để so sánh với nhiều xương đùi người cổ đại và hiện đại, sau đó tái dựng phần bị mất.
Kết quả cho thấy xương đùi hoàn chỉnh có thể dài khoảng 49 cm. Từ đó, chiều cao của cá thể này được ước tính trong khoảng 176-179 cm, với khối lượng cơ thể khoảng 82,5 kg.
Penghu 3 còn gây ấn tượng mạnh hơn. Xương chày bị mất phần đầu dưới, nhưng các nhà nghiên cứu ước tính nếu còn nguyên, xương có thể dài khoảng 43 cm. Những công thức khác nhau cho kết quả chiều cao khoảng 181 cm hoặc, theo mức ước tính cao hơn mà nhóm nghiên cứu ưu tiên, khoảng 189,5 cm. Khối lượng cơ thể được ước tính khoảng 90,8 kg.
Điều đó có nghĩa con số gần 1,9 m không phải kết quả đo trực tiếp mà là một lần tái dựng từ bộ xương không hoàn chỉnh. Dù vậy, ngay cả mức ước tính thấp hơn cũng cho thấy Penghu 3 là một người cổ đại có kích thước đặc biệt lớn.
Hai cá thể này cũng vượt xa một số Homo erectus được biết đến tại Chu Khẩu Điếm, miền bắc Trung Quốc. Những cá thể Homo erectus tại đây được ước tính chỉ cao khoảng 152-157 cm và nặng 60-63 kg. Theo các ước tính mới, người Denisovan Penghu có thể cao hơn 20-30 cm và nặng hơn 20-30 kg.
Penghu 3 còn mang dấu vết từng bị thương. Xương chày có một vùng sưng đã lành dài khoảng 4 cm bên dưới đầu gối, cho thấy chấn thương xảy ra đủ lâu trước khi cá thể này chết để xương mới hình thành.
Vì sao Denisovan lại có thân hình lớn?
Kích thước cơ thể lớn thường được xem là một đặc điểm có thể liên quan đến môi trường lạnh. Theo quy tắc Bergmann, những quần thể động vật có quan hệ gần gũi sống trong khí hậu lạnh thường có cơ thể lớn hơn, bởi cơ thể lớn thất thoát nhiệt chậm hơn so với thể tích.
Tuy nhiên, cách giải thích này không thực sự phù hợp với trường hợp Penghu. Khu vực này nằm xa về phía nam so với Siberia và cao nguyên Tây Tạng. Ngay cả trong thời kỳ băng hà, môi trường tại đây cũng không khắc nghiệt như những khu vực phía bắc.
Vì vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng khí hậu lạnh không thể là nguyên nhân duy nhất tạo nên vóc dáng lớn của những Denisovan này.
Một nghiên cứu đồng vị đi kèm cho thấy Penghu 3 có thể từng sống trong môi trường đồng cỏ rộng mở hoặc giống thảo nguyên. Chế độ ăn của cá thể này giàu protein động vật và không cho thấy dấu hiệu sử dụng thức ăn biển hoặc nước ngọt.
Nhóm nghiên cứu đưa ra khả năng một cơ thể lớn, mạnh mẽ có thể phù hợp với một hình thức săn bắt trên cạn. Người Denisovan trên cao nguyên Tây Tạng từng khai thác nhiều loài động vật, từ cừu, dê đến những động vật ăn cỏ rất lớn.
Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là giả thuyết. Do hai hóa thạch được vớt từ đáy biển thay vì được khai quật tại một địa điểm khảo cổ nguyên vẹn, các nhà khoa học chưa thể liên hệ chúng một cách chắc chắn với công cụ đá, động vật bị xẻ thịt hay khu cư trú cụ thể.
Ngoài ra, hai cá thể Penghu không thể đại diện cho toàn bộ Denisovan. Bằng chứng di truyền cho thấy dòng người này có thể bao gồm nhiều quần thể khác nhau phân bố trên một khu vực rộng lớn. Một tổng quan năm 2024 trên Nature Genetics thậm chí tìm thấy bằng chứng về ít nhất ba giai đoạn riêng biệt trong đó các quần thể Denisovan khác nhau đã lai với người hiện đại.
Đôi chân mang đặc điểm giống người hiện đại
Kích thước không phải điều bất ngờ duy nhất từ các hóa thạch.
Penghu 2 có phần lớn đặc điểm mang tính cổ đại, với xương đùi dày và chắc khỏe. Tuy nhiên, mặt sau xương đùi xuất hiện một gờ phát triển mạnh gọi là pilaster. Đặc điểm này phổ biến ở một số nhóm Homo sapiens săn bắt hái lượm thời Đồ đá cũ hậu kỳ nhưng khá hiếm ở xương đùi của người cổ đại.
Một khả năng là đặc điểm này liên quan đến lối sống di chuyển nhiều bằng chân. Nếu Denisovan từng săn bắt trên những đồng cỏ rộng lớn, việc phải di chuyển thường xuyên có thể tạo ra những áp lực cơ học góp phần hình thành cấu trúc xương.
Các nhà nghiên cứu cũng đưa ra một khả năng gây tranh luận hơn: sự lai giống với người hiện đại.
Theo giả thuyết này, những người hiện đại đầu tiên có thể đã đưa các gene ảnh hưởng đến hình dạng chân vào quần thể Denisovan ở Đài Loan. Tuy nhiên, chưa ai biết chính xác nền tảng di truyền của đặc điểm pilaster, đồng thời chưa thu được bộ gene từ Penghu 2 và Penghu 3. Vì vậy, giả thuyết này vẫn cần bằng chứng mạnh hơn.
Dù vậy, việc Denisovan từng tiếp xúc và lai với người hiện đại đã được chứng minh ở cấp độ di truyền. Các nghiên cứu cho thấy người hiện đại từng giao phối với nhiều quần thể Denisovan khác nhau và để lại dấu vết gene trong các quần thể người ngày nay.
Khoảng 45.000 năm trước, thời điểm Penghu 3 tồn tại, người hiện đại đã bắt đầu lan rộng tại nhiều khu vực Á-Âu trong khi Denisovan vẫn hiện diện ở châu Á. Các vùng ven biển và thung lũng sông tại Trung Quốc cùng Đông Nam Á đại lục vẫn là những khoảng trống lớn trong hồ sơ hóa thạch Denisovan.
Hai chiếc xương từ đáy biển Đài Loan vì thế chỉ mới lấp đầy một phần rất nhỏ bức tranh còn thiếu. Nhưng chúng đã tạo ra một thay đổi đáng kể trong cách hình dung về những người họ hàng bí ẩn này.
Từ một bộ gene không có khuôn mặt, Denisovan giờ đây đang dần có hàm, hộp sọ và vóc dáng. Và những bằng chứng mới cho thấy ít nhất ở một số khu vực, họ có thể từng là những con người cao lớn, nặng và mạnh mẽ, bước đi trên vùng đất châu Á trong thời Kỷ Băng hà.
Tham khảo: ZME
Đức Khương
