Một cuộc tranh luận khoa học gay gắt đang nổ ra xung quanh bản chất tiến hóa của loài người, bắt nguồn từ giả thuyết đầy khiêu khích của hai nhà nghiên cứu Timothy Waring và Zachary Wood thuộc Đại học Maine.
Trong công trình công bố trên tạp chí BioScience vào năm 2025, hai tác giả đưa ra nhận định táo bạo: loài người dường như đang bước vào một khúc quanh lịch sử, nơi tiến hóa văn hóa phát triển vượt bậc và dần thay thế tiến hóa sinh học trong việc định hình sự sống còn của giống loài.
Theo lập luận của Waring và Wood, những hệ thống văn hóa do con người kiến tạo - bao gồm kỹ thuật canh tác, thiết chế luật pháp, y tế và thành tựu công nghệ - sở hữu khả năng giải quyết các thách thức thích nghi với tốc độ thần tốc mà đột biến gen đơn thuần không thể nào theo kịp. Hãy nhìn vào những can thiệp y tế điển hình như việc đeo kính mắt hay kỹ thuật mổ đẻ.
Đây là các giải pháp mang tính văn hóa thuần túy nhưng có thể can thiệp trực tiếp vào kết quả sinh học, làm thay đổi hoặc thậm chí nới lỏng áp lực của chọn lọc tự nhiên mà không cần đợi đột biến gen lan truyền qua vô số thế hệ.
Tiến trình này không diễn ra đột ngột mà đã âm thầm tích lũy hàng nghìn năm kể từ cuộc cách mạng nông nghiệp, song hiện nay nó đang tăng tốc tới mức các giải pháp văn hóa thường xuyên đi trước một bước so với sự thích nghi di truyền.
Điểm gây chấn động nhất trong học thuyết của hai nhà nghiên cứu là nhận định rằng nhân loại có thể đang dịch chuyển thành một "siêu sinh vật" văn hóa. Khi mỗi cá nhân ngày càng phụ thuộc mật thiết vào mạng lưới công nghệ, thể chế và hệ thống hợp tác chung, đơn vị thích nghi trọng tâm trong tiến hóa có thể không còn là từng con người riêng lẻ mà chuyển dịch sang cấp độ tập thể.
Tương tự như cách các tế bào đơn lẻ hợp nhất để tạo nên cơ thể đa bào, hay cách hàng vạn cá thể trong tổ ong, tổ kiến vận hành như một khối thống nhất, các nhóm người được tổ chức chặt chẽ theo văn hóa đang thể hiện những đặc tính thích nghi tập thể rõ rệt thông qua sự phân công lao động phức tạp và cơ sở hạ tầng dùng chung.
Tuy nhiên, tuyên bố đầy tham vọng này ngay lập tức vấp phải sự phản bác quyết liệt từ giới nghiên cứu học thuật. Vào tháng 10 năm 2025, nhà nghiên cứu Nejad Kourki đã công bố một bài viết phản biện chuyên gia, trực tiếp nhắm vào việc gán ghép khung lý thuyết "chuyển dịch tiến hóa ở cấp độ cá thể" (ETI) cho các xã hội loài người.
Kourki chỉ rõ rằng trong sinh học, một cuộc chuyển dịch cá thể thực thụ không chỉ dừng lại ở sự phụ thuộc hay phân công lao động, mà tập thể mới được hình thành bắt buộc phải có khả năng tự sinh sản và trực tiếp tham gia vào chọn lọc tự nhiên ở cấp độ cao hơn. Các xã hội, quốc gia hay thể chế của con người hoàn toàn không sở hữu chức năng sinh sản tự chủ cấp độ nhóm này.
Do đó, việc một cấu trúc xã hội vận hành giống sinh vật không đồng nghĩa với việc nó đã biến thành một cá thể tiến hóa mới như tổ kiến hay động vật đa bào.
Trước làn sóng phản biện, nhóm nghiên cứu tại Đại học Maine nỗ lực lập luận rằng cơ chế kế thừa văn hóa có thể tích lũy thông tin thích nghi ở cấp độ nhóm mà không cần đến chọn lọc di truyền kiểu cũ.
Họ chỉ ra các kỹ thuật chỉnh sửa gen và công nghệ hỗ trợ sinh sản hiện đại như bằng chứng cho thấy văn hóa đang bắt đầu can thiệp sâu vào phương thức duy trì giống nòi. Dẫu vậy, chính Waring và Wood cũng phải thừa nhận viễn cảnh tương lai về một siêu sinh vật hoàn chỉnh hiện vẫn mang đậm tính suy đoán và nằm ngoài năng lực chứng minh của khoa học đương đại.
Tính xác thực của giả thuyết này càng trở nên mong manh khi xét đến các dữ liệu thực nghiệm. Trong chương trình nghiên cứu năm 2026 tại Viện Konrad Lorenz, chính Waring đã thừa nhận các bằng chứng thực nghiệm định lượng về sự chuyển dịch tiến hóa ở người hiện còn rất hạn hẹp.
Những hiện tượng xã hội quen thuộc như mức sinh sụt giảm, hệ thống y tế mở rộng hay sự phức tạp hóa của thể chế hoàn toàn có thể được soi chiếu dưới nhiều góc độ xã hội học khác nhau, thay vì quy chụp là biểu hiện của một cuộc chuyển dịch tiến hóa bao trùm.
Đặc biệt, các tác giả nhấn mạnh không được đánh đồng tiến hóa với sự ưu việt về mặt đạo đức. Xã hội sở hữu công nghệ cao hơn tuyệt đối không đồng nghĩa với việc "tiến hóa hơn" hay công bằng hơn. Cuộc tranh luận vẫn chưa thể ngã ngũ: liệu nhân loại có thực sự đang bước vào một cuộc chuyển dịch cá thể vô tiền khoáng hậu, hay siêu sinh vật rốt cuộc chỉ là một phép ẩn dụ văn học đang bị gượng ép gánh vác chiếc áo quá rộng của sinh học tiến hóa?
Đức Khương
