Anh Ngô Tấn Huỳnh (Chuyên viên hỗ trợ cộng đồng tại TP.HCM) kể, thời gian gần đây nhiều bạn trẻ đã tìm đến anh làm xét nghiệm HIV và không ngờ dương tính. Anh bất ngờ khi hầu như đều test sau khi tham gia lễ hội té nước ở Thái Lan.
"Số lượng người đi xét nghiệm thời gian gần đây có xu hướng giảm hơn trước, một phần do truyền thông không còn được quan tâm mạnh như giai đoạn trước và nhiều chương trình hỗ trợ cũng bị thiếu hụt. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tỷ lệ có kết quả dương tính lại tăng lên.
Độ tuổi đi xét nghiệm cũng trẻ hơn rất nhiều. Hiện nay, có nhiều bạn chỉ mới khoảng 18 tuổi đã phải đi xét nghiệm vì có những hành vi nguy cơ không an toàn.
Ngoài ra, kiến thức về HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) của nhiều bạn đến xét nghiệm vẫn còn khá hạn chế, đặc biệt là về đường lây, thời điểm xét nghiệm và cách tự bảo vệ bản thân".
Nhiều ngày qua, mạng xã hội cũng xôn xao với thông tin số ca lây nhiễm HIV tăng vọt sau lễ hội té nước tại Thái Lan. Chia sẻ trên Threads, nhiều người dùng cho rằng đợt vừa qua, kỳ nghỉ lễ kéo dài khiến nhiều người đi du lịch khắp nơi. Trong đó nhiều đồng tính nam, người chuyển giới tìm đến Thái Lan để tham gia lễ hội té nước Songkran tại Thái Lan. Và sau chuyến đi ấy, nhiều người về Việt Nam, xét nghiệm có H.
TS Nguyễn Lương Tâm (Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế), cho biết tại lễ phát động Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS năm 2025, con đường lây nhiễm HIV chủ yếu qua đường tình dục, chiếm trên 80%. Trong đó, chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh ở nhóm quan hệ đồng giới nam và người chuyển giới, chứ không phải gái mại dâm là chủ yếu như trước đây.
Giám sát trọng điểm năm 2022 cho thấy, tỷ lệ hiện nhiễm trong nhóm này đạt 12,5%, tăng gấp hơn 3 lần so với năm 2012 (4%). Tỷ lệ nhiễm mới HIV ở nhóm MSM (Men who have sex with men - nam quan hệ tình dục đồng giới) cũng liên tục tăng theo từng năm.
Tại một số địa phương, hơn 50% số ca HIV mới phát hiện thuộc nhóm MSM. Nhóm này được dự báo có thể chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng số ca nhiễm mới HIV hàng năm trong thời gian tới.
Bác sĩ Trương Hữu Khanh, chuyên gia truyền nhiễm (Phó Chủ tịch Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM), cũng nhận định, mô hình lây nhiễm HIV đang có sự dịch chuyển rõ rệt. Trước kia, phần lớn ca nhiễm là ở nhóm tiêm chích ma túy. Hiện nay tập trung ở nhóm đồng giới nam. Đáng lo ngại hơn, đã xuất hiện nhiều trường hợp rất trẻ mắc HIV.
HIV gia tăng mạnh ở nhóm đồng giới nam nhưng cần nhìn nhận khách quan
BS Nguyễn Tấn Thủ (Hội Phòng chống HIV/AIDS TP.HCM) chia sẻ, những thông tn về HIV được chia sẻ trong thời gian qua là sự thật nhưng phải hiểu cho đúng. "Những con số đưa ra mang tính thời điểm. Nếu dựa vào đó để nói dịch HIV đang gia tăng tại Việt Nam là không đúng. Thực ra, số ca mắc mới HIV hàng năm đang giảm, chúng ta vẫn đang kiểm soát tốt dịch. Xu hướng người nhiễm HIV gia tăng ở nhóm MSM thì thực ra do thời gian trước chúng ta không đưa tin tức truyền thông nhiều mà thôi”, BS Thủ nói.
Anh nhận định, nhóm đồng giới nam nhiễm HIV tăng, có nhiều diễn biến phức tạp. Chương trình truyền thông cho HIV mỗi năm khác nhau. 5-10 năm trở lại đây, Việt Nam đẩy mạnh các xét nghiệm nên phát hiện nhiều ca hơn nhưng đó có thể là tích lũy từ trước.
"Nước ta vẫn kiểm soát dịch ở mức độ tốt, chuẩn theo WHO, là dưới 3% dân số. Việt Nam hiện có khoảng 300.000 người nhiễm HIV, con số này đủ nói lên điều đó", BS Thủ nói.
Nhu cầu tìm kiếm bạn tình khi đi du lịch gia tăng
Từ những năm 2003-2004, Việt Nam đẩy mạnh tuyên truyền HIV, giúp người có H nhận thuốc ARV qua chương trình miễn phí. Tuy nhiên, từ năm 2019, nước ta chuyển sang áp dụng bảo hiểm y tế, trừ những trường hợp đặc biệt như phạm nhân…
"Thực ra, thuốc ARV ở Việt Nam không có thiếu. Chương trình PrEP mới phải tính dùng tiền nào để trả cho nguồn đó. Nước ta đang trong thời gian đưa PrEP vào bảo hiểm y tế. Từ đầu năm 2025, chương trình cắt giảm PrEP đột ngột cho người HIV diễn ra. Sự gián đoạn này đưa ra rủi ro cho nhóm MSM. Tuy nhiên, tính đến hậu quả trong hiện tại là CHƯA CÓ. Y tế Việt Nam cũng như những người như bác sĩ đang cố gắng phục hồi tình trạng này", BS Thủ nói.
Chưa kể, nếu có thiếu thuốc thì đây cũng không thể coi là nguyên nhân gia tăng người nhiễm HIV ở nhóm MSM. Bởi, người có H hoàn toàn có thể chủ động trang bị bao cao su khi quan hệ tình dục.
Việc lo lắng số người nhiễm HIV tăng do các nguyên nhân đơn lẻ như du lịch lễ hội té nước tại Thái Lan, theo BS Thủ, phải có thời gian mới kết luận được. Tất nhiên, những hoạt động này tiềm ẩn rủi ro. Không chỉ hoạt động té nước, nhiều người có xu hướng cởi mở hơn với tình dục khi đến du lịch ở những thành phố lớn. Nhu cầu tìm kiếm bạn tình khi đi du lịch gia tăng rõ hơn.
"Nó tập trung vào những thành phố có sự cởi mở với nhóm MSM. Thái Lan lại là nơi người đồng giới quy tụ rất nhiều, tỷ lê nhiễm sẽ tăng cao nếu không biết kiểm soát. Mặc dù vậy, hiện bối cảnh có thay đổi hơn trước do nhiều phòng khám có PrEP nên tôi nghĩ, người nhiễm HIV cũng giảm đi. Vậy nên đây chỉ là một yếu tố cảnh báo chứ không thể nói là bùng dịch", BS Thủ cho hay.
"Việt Nam đang trong giai đoạn phải 'vét' người có H"
Chuyên gia nhận định, xét nghiệm HIV bây giờ rất dễ tiếp cận. Nước ta đang đảm bảo được xét nghiệm do bây giờ người đến làm xét nghiệm thoải mái hơn, người làm chuyên môn dường như không còn phải thuyết phục người làm xét nghiệm nữa. Giờ đây, người ta chỉ quan tâm xét nghiệm ở đâu cho an toàn, bảo mật… Nhìn chung, nhà nước đang rất thúc đẩy tinh thần xét nghiệm chủ động, do đó, số ca nhiễm HIV hàng năm có đẩy lên chút. Nhưng số ca tăng không có nghĩa là rủi ro bùng dịch.
"Chưa kể, Việt Nam đang trong giai đoạn phải 'vét' người có H. Nếu phát hiện nhiều người nhiễm cũng không cần quá lo lắng vì đánh giá cần có bối cảnh và xu hướng. Thống kê trong năm 2024 là khoảng 13.351 người mới nhiễm HIV. Sang năm 2025 giảm xuống còn khoảng 9.000 người", BS Thủ nói.
BS Thủ cho biết thêm: "Nếu cuối năm nay, số liệu thống kê có tăng thì tôi thấy cũng không đáng lo, là do mình đang làm riết ráo hơn thôi".
HIV đang ngày càng trẻ hóa
BS Thủ nhận định, trước đây, số người có H tập trung ở độ tuổi 30-39. Nhiều năm trước rơi nhiều vào nhóm 20-40 tuổi. Nhưng khoảng 3 năm trở lại đây, số ca mới có H thực sự trẻ hóa, tập trung ở độ tuổi 15-29, chiếm gần 50% tổng số ca nhiễm mới.
"Phát hiện nhiều người trẻ bị HIV hơn có nghĩa là chúng ta đang làm xét nghiệm tốt hơn nên phát hiện nhiều hơn. Ngoài ra còn là làm tốt xét nghiệm với người trẻ hơn", BS Thủ chia sẻ.
Nguyên nhân gia tăng người nhiễm HIV ở tuổi trẻ hơn, theo chuyên gia, một là do sự phát triển của mạng xã hội giúp trẻ hóa cấu trúc hành vi tình dục, dẫn đến người trẻ dễ quan hệ tình dục hơn. Hai là do chương trình hành động của Việt Nam: Chương trình đáp ứng với tình hình tại nước ta. "Sự trẻ hóa này đã quan sát được nhiều năm, hồi chuông được đánh từ năm 2020, cả chương trình quốc gia, thành quả là phát hiện nhiều ca trẻ mắc HIV".
BS Nguyễn Tấn Thủ giải thích, hiện nay nước ta đang tập trung vét ca nhiễm, dồn ¾ nguồn lực để dập HIV. "Đây là xu hướng toàn cầu. Tại Việt Nam, nhóm đồng giới nam, chuyển giới nữ… phức tạp do con đường lây nhiễm chính là qua quan hệ tình dục".
Điều này liên quan đến cấu trúc hành vi tình dục. Ví dụ, ở nhóm đồng giới nam phức tạp vì liên quan cơ chế sinh học (quan hệ qua đường hậu môn có nguy cơ cao nhất trong các hành vi tình dục, gấp 4-5 lần so với qua đường âm đạo); mạng lưới tình dục phức tạp hơn (vì vừa khép kín vừa dày đặc vừa chồng chéo); tỷ lệ hiện nhiễm với dân số cao (1 người MSM dương tính là 10-12 lần).
"Trong 3 yếu tố, mạng lưới bạn tình là hệ quả của sự kỳ thị. Từ cái đó tích luỹ trong nhiều năm dẫn đến tăng ca nhiễm ở nhiều nơi... Thực tế quan sát cũng cho thấy, kỳ thị là gốc và giới chuyên môn đang hướng tới giảm kỳ thị là phương pháp dự phòng", BS Thủ nhận định.
Các chuyên gia khuyên, khi đứng trước những thông tin về tình hình dịch HIV, mỗi người hãy suy nghĩ, hãy nhìn nhận chính mình, ảnh hưởng của mình thế nào, mình phải làm gì… Hiện nay có rất nhiều biện pháp bảo vệ như bao cao su, PrEP, xét nghiệm định kỳ. Nếu bị nhiễm HIV thì phải đi điều trị. Trong đó 2 phương pháp đầu được đánh giá là 2 công cụ bảo vệ gần như 100%: Uống PrEP đều hàng ngày và 1 người nhiễm đi điều trị là K=K (ko lây cho người khác).
(Ảnh minh họa: Internet)
Tuấn Minh
