Khi AI dần trở thành "người làm bài thay" cho học sinh
Dù đã hơn 22h đêm, góc học tập của M.A. – một học sinh lớp 5 tại khu tập thể trên phố Hai Bà Trưng (Hà Nội) – vẫn sáng đèn. Trải qua hai tiếng vất vả với môn Toán và Tiếng Anh, cô bé bắt đầu đuối sức dù vẫn còn hạn nộp bài văn tả cô giáo chủ nhiệm vào sáng hôm sau.
Thông tin trên Báo Xây dựng, để giải quyết nhanh chóng, M.A. mở ChatGPT và nhập câu lệnh nhờ AI viết bài văn miêu tả "cô giáo gieo chữ". Chỉ trong vòng chưa tới một phút, một bài viết hoàn chỉnh với đủ ba phần đã hiện ra.
M.A. cho hay, dù ban đầu chỉ có ý định mượn dàn ý, nhưng do AI xử lý quá tốt nên em đã biên tập lại một chút theo văn phong cá nhân rồi nộp thẳng. Đối với nữ sinh này, AI hiện tại giống như một chiếc "Google nâng cấp", trở thành công cụ đắc lực giúp em đẩy nhanh tốc độ làm bài tập để không bị chậm nhịp so với các bạn trong lớp.
AI đang trở thành công cụ quen thuộc trong học tập của nhiều học sinh, từ viết văn đến giải toán. Ảnh minh họa
Không chỉ riêng học sinh tiểu học, N.H.A. học sinh tại một trường THCS ở Hà Nội, cũng thường xuyên sử dụng AI để tóm tắt các bài học môn Tiếng Anh và tìm kiếm ý tưởng cho phần thi IELTS Speaking.
N.H.A. chia sẻ: "Có hôm gần 23h đêm em mới bắt đầu làm bài tập. AI giúp em tiết kiệm được rất nhiều thời gian và công sức. Hiện tại, nhiều bạn xung quanh em không còn dùng AI theo kiểu tham khảo nữa mà phó mặc hoàn toàn cho công nghệ xử lý phần lớn nội dung, chỉ chỉnh sửa qua loa, sơ sài trước khi nộp bài".
Sự xuất hiện của AI không chỉ dừng lại ở các bài tập về nhà thông thường mà còn thâm nhập sâu vào các dạng bài viết nghị luận.
H.H.N., một học sinh lớp 11 tại Hà Nội, thẳng thắn thừa nhận bản thân đã từng dùng ChatGPT để "gánh" bớt áp lực bài vở.
H.H.N. tiết lộ: "Với lịch học dày đặc, khi đến hạn nộp bài luận môn Văn hoặc Tiếng Anh, em chỉ cần yêu cầu AI viết theo phong cách của một học sinh chuyên, có sử dụng các biện pháp tu từ và cố tình chèn thêm vài lỗi diễn đạt nhỏ để bài viết trông tự nhiên. Nếu giáo viên chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng thì rất khó để phát hiện ra".
Từ vai trò là một trợ lý tra cứu thông tin đơn thuần, AI đang dần biến thành "người làm bài thay" cho một bộ phận học sinh. Sự chuyển dịch này diễn ra với tốc độ nhanh đến mức nhiều giáo viên phải thừa nhận rằng họ từng rơi vào thế bị động trong giai đoạn đầu.
Nỗi lo phụ thuộc công nghệ
Cô Nguyễn Thu Trang, giáo viên tại Trường tiểu học Thăng Long (Hà Nội), chia sẻ rằng học sinh ngày nay tiếp cận với AI từ rất sớm, đặc biệt là trong các môn Toán và Ngữ văn. Cô nhìn nhận đây là xu hướng tất yếu của thời đại công nghệ, nhưng đi kèm với đó là không ít nỗi lo nếu trẻ lạm dụng.
Cô Trang bày tỏ: "AI có thể hỗ trợ học sinh mở rộng vốn từ, gợi ý phương pháp tiếp cận kiến thức. Nhưng thực tế, không ít em đang coi đây là công cụ làm hộ để đối phó với bài tập, sao chép nguyên bản mà chưa thực sự hiểu bản chất vấn đề".
Điều khiến các giáo viên trăn trở nhất chính là nguy cơ học sinh phụ thuộc vào công nghệ quá sớm, từ đó làm thui chột khả năng tư duy và sáng tạo.
AI có thể hỗ trợ học sinh mở rộng vốn từ, gợi ý phương pháp tiếp cận kiến thức. Ảnh minh họa
Theo cô Trang, nếu quen để AI viết thay, các em sẽ lười suy nghĩ và mất đi khả năng bộc lộ cảm xúc thật. Môn Ngữ văn ở bậc tiểu học không chỉ là viết đúng câu từ mà còn là hành trình nuôi dưỡng tâm hồn và trí tưởng tượng của trẻ. Do đó, giải pháp cốt lõi là nhà trường và gia đình phải đồng hành để hướng dẫn trẻ xem AI như một công cụ hỗ trợ, thay vì biến nó thành lối tắt cho sự lười biếng.
Ở cấp bậc THPT, thách thức này càng bộc lộ rõ rệt hơn. Khoảng một năm trở lại đây, nhiều giáo viên Ngữ văn đã bất ngờ khi nhận thấy các bài tập làm văn của học sinh bỗng trở nên "quá tròn trịa": câu chữ mượt mà, lập luận sắc bén nhưng lại thiếu đi dấu ấn cá nhân.
Giải pháp thay đổi cách đánh giá
Dưới góc độ giáo dục đại học, báo Lao động dẫn lời TS. Lương Đông Sơn - giảng viên Viện Báo chí - Truyền thông (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) nhận định, việc học sinh, sinh viên có xu hướng dựa dẫm vào AI để hoàn thành bài tập hay viết báo cáo đang bộc lộ những ảnh hưởng tiêu cực rất rõ rệt. Trước hết, AI có thể làm hỏng quá trình học tập của sinh viên.
Theo thầy Sơn, mục tiêu khi giảng viên giao bài tập không chỉ là sản phẩm cuối cùng, mà là quá trình sinh viên tự tìm kiếm, sàng lọc, đối chiếu thông tin và xây dựng lập luận riêng. Nếu bỏ qua bước "vật lộn" này, sinh viên chỉ nhận kết quả do máy tạo ra mà không nắm vững kiến thức, dẫn đến việc bài viết có thể trôi chảy nhưng không hiểu bản chất, học đối phó thay vì học thực sự.
TS. Sơn nhấn mạnh: "Rõ ràng, chúng ta không thể cấm sinh viên dùng công nghệ đã phổ biến. Vấn đề là định hướng để các em từ dựa dẫm thụ động sang làm chủ công cụ thông minh. Đặc biệt với AI tạo sinh văn bản, cần nhận thức rằng đây chỉ là trợ lý, không thay thế tư duy con người".
Theo thầy Sơn, giải pháp phải bắt đầu từ chính người học. Sinh viên cần hiểu giá trị nằm ở khả năng tư duy để chỉ đạo máy tạo nội dung hữu ích, chứ không chỉ tạo văn bản nhanh. Thay vì đưa ra câu lệnh chung chung, các em phải trình bày yêu cầu rõ ràng, rèn luyện tư duy logic và kỹ năng tự học để xác định chính xác mình muốn gì trước khi nhờ máy thực hiện.
Ông phân tích thêm: "Điều quan trọng nhất là sinh viên cần biến AI tạo sinh văn bản thành người bạn để rèn luyện tư duy. Thay vì hỏi một câu rồi sao chép câu trả lời, các em hãy tự lập luận trước, sau đó yêu cầu máy đóng vai người phản đối để tìm ra điểm yếu trong lập luận. Quá trình chất vấn, đối thoại liên tục với AI sẽ giúp mài sắc khả năng phản biện và tư duy logic".
Tuy nhiên, TS. Sơn cho rằng nỗ lực này không thể chỉ đến từ phía sinh viên. Thầy nhấn mạnh giảng viên và nhà trường cũng cần thay đổi bằng cách ra đề bài khó làm bằng AI hơn, đòi hỏi phải có trải nghiệm cá nhân, quan sát thực tế hoặc phân tích tình huống mà AI không có dữ liệu.
Đồng thời, cách đánh giá của giảng viên cũng cần được điều chỉnh.
"Thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng, giảng viên nên yêu cầu sinh viên nộp kèm cả quá trình làm việc, bản nháp hay ghi chép lại cách tư duy, cách sử dụng AI và lý do lựa chọn thông tin. Khi đó, AI sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả, giúp sinh viên tiết kiệm thời gian cho những công việc cơ học, để tập trung phát triển tư duy và khả năng sáng tạo", TS. Lương Đông Sơn nói thêm.
