Ngày 10/6, nhân ngày ASEAN phòng chống sốt xuất huyết Dengue (15/06), Báo Sức khỏe & Đời sống phối hợp cùng Công ty TNHH Dược phẩm Takeda Việt Nam tổ chức tọa đàm “Sốt xuất huyết Dengue: Những diễn biến khó lường tại Việt Nam”.
Trước tác động của biến đổi khí hậu và nhiều yếu tố liên quan đến đô thị hóa, tại tọa đàm, các chuyên gia chia sẻ sốt xuất huyết Dengue đang có những diễn biến khó lường: chỉ trong những tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận hơn 50.000 ca mắc, gấp 2,5 lần cùng kỳ năm trước, theo đó số ca nặng phải nhập viện cũng tăng theo. Qua đó, chu kỳ bùng phát dịch có xu hướng ngắn lại và bệnh đang ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi, ở mọi vùng miền.
Tọa đàm có sự tham gia của ThS.BS. Võ Hải Sơn - Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế; TS. Angela Pratt - Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam; và PGS.TS.BS. Nguyễn Thanh Hùng - Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, Nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1.
Sốt xuất huyết Dengue đang phá vỡ mọi quy luật cũ
Sốt xuất huyết Dengue được WHO xếp vào nhóm 10 mối đe dọa sức khỏe cộng đồng hàng đầu thế giới, với số ca toàn cầu tăng gấp 10 lần chỉ trong thập kỷ 2010–2019.
Tại Việt Nam, dịch bệnh đã mở rộng ra khắp cả nước. Nhiều địa phương miền Bắc trước đây chưa từng có ca bệnh, nay đã xuất hiện sốt xuất huyết Dengue, điển hình là đợt bùng phát năm 2022 khiến hàng trăm ca nhập viện ở các tỉnh phía Bắc.
Theo TS. Angela Pratt, ba yếu tố chính dẫn đến sự thay đổi lớn này là: biến đổi khí hậu tạo điều kiện cho muỗi vằn Aedes aegypti sinh sôi; đô thị hóa nhanh với hạ tầng chưa đồng bộ tại các khu dân cư đông đúc; và dịch bệnh ngày càng khó dự báo, khiến hệ thống y tế gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị và chủ động ứng phó.
Dưới góc độ quản lý, ThS.BS. Võ Hải Sơn cho biết chu kỳ bùng phát dịch có xu hướng ngắn lại. Đỉnh điểm năm 2022 ghi nhận 371.000 ca trên toàn quốc, trong các năm qua trung bình vẫn ghi nhận khoảng 150.000 ca/năm.
Tuy nhiên, theo chia sẻ của đại diện Cục Phòng bệnh, điều đáng lưu ý là dịch bệnh hiện không còn theo quy luật cũ. Cụ thể, năm 2025, số ca tăng trở lại nhưng không giảm vào cuối năm như thường lệ - tháng 11, 12 vẫn ở mức cao. Hệ quả là 5 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận hơn 50.000 ca, cao gấp 2,5 lần cùng kỳ năm ngoái. Khi thời tiết diễn biến bất thường, đan xen nóng ẩm và mưa liên tục từ đầu năm đến nay, chính là điều kiện tạo môi trường lý tưởng cho muỗi vằn sinh sôi.
“Đáng lo ngại hơn, sốt xuất huyết tuýp huyết thanh DENV-2 hiện đang chiếm ưu thế, làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiều ca nặng”, ThS. Võ Hải Sơn bổ sung.
“Công tác phòng chống sốt xuất huyết Dengue sẽ ngày càng khó khăn nếu thiếu sự quyết tâm và triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để bảo vệ và chăm sóc sức khỏe người dân”, ThS.BS. Võ Hải Sơn nhận định.
Sốt xuất huyết Dengue: Không ai đứng ngoài vùng nguy hiểm
Một thay đổi quan trọng là sốt xuất huyết Dengue không còn là bệnh của riêng trẻ em - giờ đây, bất kỳ ai, ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có thể mắc phải. PGS.TS.BS. Nguyễn Thanh Hùng cho biết, nếu hơn 10 năm trước có tới 60-70% ca bệnh ở phía Nam là trẻ dưới 15 tuổi, thì nay tỷ lệ mắc giữa trẻ em và người trên 15 tuổi gần như ngang nhau. Nói cách khác, bất kỳ ai trong gia đình cũng có thể mắc bệnh sốt xuất huyết Dengue.
Ngoài ra, theo PGS.TS.BS. Nguyễn Thanh Hùng, rào cản lớn nhất lại nằm ở chính tâm lý chủ quan. Hầu hết người dân đều biết về sốt xuất huyết Dengue, nhưng vẫn nghĩ “đó là chuyện nhà khác”; khi sốt cao thì tự mua thuốc, và không ít người trẻ tin rằng bệnh “chẳng nghiêm trọng gì với mình”.
Trong khi đó, sốt xuất huyết Dengue lại diễn tiến trái ngược hoàn toàn với cảm nhận thông thường: ngày thứ 3 đến thứ 5, khi cơn sốt đã giảm và người bệnh tưởng đã khỏe lại, mới chính là giai đoạn có thể nguy hiểm nhất, bệnh dễ trở nặng nhất, với các biến chứng như sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng, suy đa tạng. Sự chủ quan cùng với đặc tính "đánh lừa" này đã khiến không ít ca được phát hiện quá muộn, làm tăng nguy cơ tử vong.
“Có những gia đình mất cùng lúc hai người con chỉ trong một mùa dịch vì phát hiện quá muộn. Dù ngành y tế đã nỗ lực hết sức, vẫn có những trường hợp chúng tôi không cứu được các cháu”, PGS.TS.BS. Nguyễn Thanh Hùng chia sẻ.
Gánh nặng của bệnh sốt xuất huyết Dengue không chỉ nằm ở số ca mắc. Theo PGS.TS.BS. Nguyễn Thanh Hùng, ngay cả những ca nặng được cứu sống cũng có thể để lại di chứng kéo dài ở cả người lớn và trẻ em: từ suy giảm trí nhớ, mất tập trung, mất ngủ, trầm cảm đến rụng tóc và rối loạn thị lực.
Về chi phí, những ca nặng phải lọc máu, thở máy có thể tốn tới hàng trăm triệu đồng mỗi ca, cá biệt lên đến 500 - 600 triệu đồng, và tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế. Bên cạnh đó, bệnh còn tạo gánh nặng cho gia đình người bệnh: nhiều ca cần người thân nghỉ việc nhiều ngày để túc trực chăm sóc và gây tâm lý lo lắng kéo dài.
Khoa học mở đường tới mục tiêu "không còn ca tử vong vì sốt xuất huyết Dengue"
Trong hơn nửa thế kỷ qua, cuộc chiến chống sốt xuất huyết Dengue chủ yếu dựa vào kiểm soát véc-tơ truyền bệnh (diệt muỗi, diệt lăng quăng, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi vằn) và giám sát dịch tễ - đây vẫn là nền tảng và tuyến phòng thủ đầu tiên.
Hiện nay, đã có các công cụ phòng ngừa mới. Theo TS. Angela Pratt, các hệ thống cảnh báo sớm ngày càng cải thiện nhờ công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), giúp dự báo xu hướng lây truyền chính xác hơn. Cùng với đó, vắc-xin trở thành công cụ dự phòng chủ động, giúp giảm nguy cơ mắc và giảm nguy cơ diễn tiến nặng, qua đó giảm gánh nặng điều trị và tử vong.
“Việt Nam đã cấp phép cho một loại vắc-xin sốt xuất huyết Dengue, và sắp tới sẽ triển khai thí điểm để đánh giá tính khả thi đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng. Cá nhân tôi rất mong chờ kết quả từ chương trình này, bởi vắc-xin là một công cụ mới rất quan trọng trong "bộ công cụ" phòng chống dịch”, TS. Angela Pratt cho biết.
ThS.BS. Võ Hải Sơn cho biết thêm, với sự hỗ trợ của tổ chức quốc tế và doanh nghiệp, ngành y tế đang nghiên cứu triển khai thí điểm tiêm chủng vắc-xin sốt xuất huyết tại một số địa bàn nhằm làm cơ sở đánh giá trước khi xem xét đưa vào chương trình tiêm chủng mở rộng. Song song đó, ngành y tế tiếp tục đẩy mạnh kiểm soát muỗi, truyền thông, nâng cao năng lực điều trị và từng bước ứng dụng dữ liệu môi trường, thời tiết để cảnh báo dịch sớm. Điểm mấu chốt: các công cụ mới không thay thế mà bổ sung cho các biện pháp hiện có trong chiến lược phòng ngừa toàn diện.
WHO đặt mục tiêu tiến tới không còn ca tử vong do sốt xuất huyết Dengue vào năm 2030. Theo TS. Angela Pratt, chìa khóa là thu hẹp khoảng cách giữa thông tin, nhận thức và hành động: thông điệp cần rõ ràng, dễ hiểu, mang tính hành động và đi kèm một hệ thống y tế đủ năng lực.
Đinh Anh
