"Điều kiện thép" của Iran
Ngày 8/8/2026, theo hãng thông tấn nhà nước Iran Tasnim, người đứng đầu Hội đồng An ninh Tối cao Iran, Mohammad Bagher Zolgadr, kiêm Tư lệnh các Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đã công bố các điều kiện hết sức nghiêm ngặt đối với Mỹ để mở cửa lại eo biển Hormuz.
Những yêu cầu chính của Iran gồm Mỹ phải từ bỏ mọi mối đe dọa quân sự, chấm dứt vĩnh viễn chiến tranh, cùng các hoạt động quân sự nhằm vào Iran và các đồng minh trong khu vực gồm Lebanon, Palestine, Yemen và Iraq, rút hoàn toàn các lực lượng Mỹ khỏi khu vực. Mỹ phải chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân đối với các hải cảng của Iran và rút các lực lượng quân sự bao gồm cả không quân và hải quân khỏi các khu vực xung quanh Iran, đồng thời phải dỡ bỏ tất cả các biện pháp trừng phạt kinh tế và chính trị đối với nước Cộng hòa Hồi giáo, giải phóng vô điều kiện các tài sản của Iran đang bị phong toả và bồi thường thiệt hại về những tổn thất do Mỹ gây ra cho Iran.
Hiện nay Iran đang đòi Mỹ giải phóng khoảng 120 tỷ USD bị đóng băng tại ngân hàng các nước và số tiền bồi thường về những thiệt hại do Mỹ gây ra lên tới hơn 300 tỷ USD.
Và cuối cùng, Iran muốn Mỹ phải "sửa đổi hành vi" đối với mình.
Đây là những điều kiện hết sức nghiêm ngặt, lần đầu tiên được Tehran chính thức đưa ra cho phía Mỹ kể từ khi bùng nổ xung đột quân sự ngày 28/2/2026 đến nay.
Mỹ khó có thể đồng ý
Đến nay, chính quyền của Tổng thống D. Trump vẫn chưa có phản ứng đối với tuyên bố của Iran. Theo "Biên bản ghi nhớ Islamabad " ký ngày 18/6/2026 giữa Mỹ và Iran, các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran chỉ có thể được dỡ bỏ khi đạt được thỏa thuận về chương trình hạt nhân, các tài sản của Iran sẽ được giải phóng nếu Tehran từ bỏ trữ lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao.
Cuối tháng 7/2026, Mỹ đã đình chỉ việc ném bom Iran. Tổng thống Trump quyết định ngừng tấn công để dành cơ hội cho đàm phán. Theo các nguồn tin của Reuters, lý do cho bước đi này là quân đội Mỹ đã dành gần như toàn bộ nguồn cung tên lửa trong cuộc xung đột với Iran.
Mỹ rất khó nếu không muốn nói là không thể chấp nhận các yêu cầu của Iran vì việc rút quân Mỹ khỏi khu vực, chấm dứt hỗ trợ cho các đồng minh trong khu vực, công nhận quyền kiểm soát hàng hải của Tehran ở eo biển Hormuz, bồi thường và dỡ bỏ hoàn toàn tất cả các lệnh trừng phạt... làm suy yếu sự có mặt của Mỹ ở khu vực và ảnh hưởng tới an ninh quốc gia của Mỹ, cũng như lợi ích sống còn của các đồng minh.
Chấp nhận việc rút quân khỏi khu vực có nghĩa là Washington từ bỏ các đồng minh của mình trong khu vực. Trao quyền kiểm soát eo biển Hormuz cho Iran là đặt sự di chuyển của thương mại toàn cầu vào tay Tehran. Đồng ý bồi thường và giải phóng tài sản của Iran bị đóng băng vô điều kiện mà không có những hạn chế nghiêm ngặt đối với chương trình hạt nhân của Tehran đồng nghĩa với sự đầu hàng. Chấp nhận các điều kiện của Iran là một sự nhượng bộ chiến lược, phá vỡ sức mạnh răn đe của Mỹ và làm suy yếu vị thế đàm phán của Washington.
Trong mọi trường hợp, Tổng thống Trump và Quốc hội Mỹ sẽ không ủng hộ việc bồi thường hoặc đơn phương từ bỏ các lệnh trừng phạt mà không có giải pháp cơ bản cho các vấn đề an ninh và chương trình hạt nhân.
Trong bối cảnh Mỹ đơn phương ngừng bắn, thời hạn 60 ngày kết thúc, 4/8/2026 chuẩn bị đàm phán về giải pháp cuối cùng, các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman về việc quản lý eo biển Hormuz đang bước vào giai đoạn nước rút. Đặc biệt, Tổng thống Trump đã nói ông sẵn sàng chấm dứt xung đột mà không cần thỏa thuận hạt nhân nếu Iran hoàn toàn mở lại eo biển Hormuz. Việc Iran đưa ra các điều kiện hết sức cứng rắn như vậy là nhằm gây sức ép đối và Washington trong các cuộc đàm phán có thể được tổ chức vào thời gian tới.
Các nhà phân tích chính trị cho rằng, các yêu cầu này của Iran có nguy cơ làm gián đoạn tiến trình ngoại giao, đưa tình hình quay trở lại xung đột leo thang và đẩy giải pháp vào bế tắc.
Những nhượng bộ đối với các yêu cầu cứng rắn của Iran sẽ được coi là sự yếu kém của Mỹ và là một thất bại đối với chiến lược quân sự và ngoại giao của Washington.
Tiến thoái lưỡng nan
Những diễn biến gần đây cho thấy rất khó có triển vọng nào để giải quyết sớm cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran.
"Biên bản ghi nhớ Islamabad" về thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, văn kiện từng đem lại nhiều hy vọng, đã bị phá vỡ. Ngày 8/7/2026, chỉ sau 20 ngày ký thỏa thuận ngừng bắn tạm thời này, Mỹ và Iran đã tố cáo lẫn nhau vi phạm và nối lại các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào nhau. Việc tàu bè qua lại eo biển Hormuz một lần nữa bị đe dọa, các cuộc đối thoại ngoại giao đi vào ngõ cụt.
Các nhà phân tích chính trị cho rằng, trong tình hình hiện nay sẽ không dễ dàng để đạt được thỏa hiệp. Theo Tehran, Iran đã đưa ra một số nhượng bộ trong khuôn khổ biên bản ghi nhớ và đáp lại, Mỹ phải có trách nhiệm giải tỏa các tài sản của Iran bị đóng băng và nới lỏng một số biện pháp trừng phạt kinh tế, nhưng điều đó đã không xảy ra.
Tổng thống Trump không những bác bỏ yêu cầu bồi thường thiệt hại cho Iran mà còn đòi Tehran bồi thường cho các quân nhân Mỹ bị thiệt mạng trong 6 tháng xung đột và các gia đình mà Mỹ cho là nạn nhân của Iran trong 50 năm qua. Ông cho biết đã chỉ đạo các đại diện của mình kiên quyết đưa yêu cầu này vào các cuộc đàm phán tới.
Mỹ - Iran khó đạt được thỏa hiệp do bất đồng sâu sắc về chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo, quyền kiểm soát eo biển Hormuz, sự kình địch chiến lược tại Trung Đông, và mức độ tin cậy thấp giữa hai nước.
Mỹ muốn ép Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium, chấm dứt ủng hộ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và kiên quyết duy trì tự do hàng hải quốc tế qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, Iran coi năng lực hạt nhân và lực lượng ủy nhiệm là đòn bẩy sinh tồn và bảo đảm an toàn cho chế độ.
Mặt khác, chịu áp lực từ cử tri và phe cứng rắn trong nước: Với Iran là các Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), còn với Mỹ là các thành viên của đảng Cộng hòa. Giới lãnh đạo hai nước rất khó nhượng bộ mà không đạt được các mục tiêu chính trị.
Israel là một nhân tố quan trọng có thể ngăn cản giải pháp.
Ngày 8/8/2026, kênh 13 của Israel đưa tin, Tel Aviv vẫn giữ phương án tấn công Iran mà không cần sự tham gia của Mỹ. Động thái trên diễn ra trong bối cảnh bất đồng giữa Israel và Mỹ, khi Washington đang tìm kiếm một "lối thoát ngoại giao" để chấm dứt xung đột.
Nếu Israel quyết định đơn phương tấn công Iran, điều đó chắc chắn sẽ dẫn đến sự đáp trả mạnh mẽ từ Iran và châm ngòi cho một cuộc xung đột khu vực quy mô lớn.
Triển vọng cho một giải pháp lâu dài giữa Mỹ và Iran trở nên mong manh, khả năng xảy ra xung đột giữa Mỹ và Iran vẫn rất cao và khó giải quyết do thiếu lòng tin lẫn nhau sâu sắc. Một lịch sử thù địch kéo dài gần 5 thập kỷ tạo ra sự nghi kị rất khó phai mờ theo thời gian, xung đột lợi ích địa chính trị ở Trung Đông và thiếu quan hệ ngoại giao chính thức giữa hai nước càng làm cho các nỗ lực ngoại giao nhằm tìm ra giải pháp gặp nhiều thách thức.
Đại sứ Nguyễn Quang Khai (Nguyên Đại sứ Việt Nam tại một số nước Trung Đông, Ủy viên Ban Thường vụ Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam)
