Tại đô thị Martí, phía Bắc tỉnh Matanzas (Cuba), một khu rừng tưởng chừng bình thường lại đang vận hành như một "phòng thí nghiệm sống" quy mô lớn. Nơi đây, khoa học lâm nghiệp và công nghệ sinh học được ứng dụng để giải bài toán cấp bách: phục hồi tài nguyên rừng và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trung tâm của nỗ lực này là vườn cây giống vô tính thế hệ thứ hai của loài Pinus caribaea, có diện tích gần 16 ha. Đây là mô hình duy nhất tại Matanzas, đồng thời giữ vai trò then chốt trong chiến lược tái trồng rừng trên toàn lãnh thổ Cuba.
Giải bài toán thiếu giống chất lượng cao
Dự án được khởi động từ năm 2010, xuất phát từ thực tế kéo dài nhiều thập kỷ: Cuba thiếu nguồn hạt giống chất lượng cao phục vụ trồng rừng. Các phương pháp truyền thống không đảm bảo đồng đều về khả năng sinh trưởng và sức chống chịu, khiến hiệu quả đầu tư bị hạn chế.
Trước thách thức này, Công ty Nông lâm nghiệp Matanzas đã lựa chọn hướng đi mới: ứng dụng công nghệ di truyền và nhân giống vô tính nhằm tạo ra nguồn giống ổn định, năng suất cao, đồng thời hướng tới mục tiêu xuất khẩu vật liệu lâm nghiệp chất lượng.
Khác với phương pháp gieo hạt thông thường, mô hình tại đây sử dụng kỹ thuật ghép cành, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nông dân và các nhà khoa học. Quy trình này được hỗ trợ bởi Viện Nghiên cứu Nông lâm nghiệp Cuba nhằm rút ngắn chu kỳ cải tiến di truyền.
"Chúng tôi không chỉ cần nhiều cây hơn, mà cần những cây thẳng, khỏe, thích nghi tốt với điều kiện thổ nhưỡng Cuba", bà Dania Ramírez Cabrera, Giám đốc Kỹ thuật và Phát triển của doanh nghiệp cho biết.
"Lá chắn sinh học" trước biến đổi khí hậu
Nhân giống vô tính cho phép tạo ra các cá thể đồng nhất về di truyền – bản sao của những cây ưu tú nhất đã được chọn lọc. Điều này không chỉ nâng cao giá trị thương mại mà còn đóng vai trò như "lá chắn sinh học" trước các biến động khí hậu ngày càng khắc nghiệt.
Trong bối cảnh thời tiết cực đoan gia tăng, những giống cây có khả năng thích nghi cao trở thành công cụ quan trọng để bảo vệ hệ sinh thái và đảm bảo độ bền vững của rừng.
Ý nghĩa của dự án càng rõ nét khi nhìn lại lịch sử môi trường của Matanzas. Từ thời thuộc địa, nạn khai thác gỗ phục vụ ngành mía đường và chăn nuôi đã khiến rừng nguyên sinh suy giảm nghiêm trọng. Những năm gần đây, các hiện tượng thời tiết cực đoan tiếp tục làm trầm trọng thêm tình trạng này, điển hình là Bão Irma 2017, gây thiệt hại nặng nề cho hệ sinh thái rừng.
Từ phục hồi sinh thái đến an ninh quốc gia
Trong bối cảnh đó, trồng rừng tại Cuba không còn đơn thuần là vấn đề môi trường, mà đã trở thành vấn đề an ninh quốc gia. Vườn cây tại Martí hiện hoạt động như một "ngân hàng giống", cung cấp hạt thông cho nhiều khu vực trọng điểm trên cả nước.
Nguồn giống này giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, đồng thời đảm bảo mỗi hecta rừng phục hồi đều có nền tảng sinh học tối ưu. Đặc biệt, loài thông Caribbean có khả năng sinh trưởng tốt trên đất thoái hóa, giúp tăng tỷ lệ sống trong các dự án phục hồi.
Dự án cũng là một phần trong chương trình quốc gia Tarea Vida – chiến lược dài hạn ứng phó biến đổi khí hậu của Cuba. Là quốc đảo, quốc gia này đang đối mặt với nhiều thách thức như nước biển dâng, xói mòn bờ biển và hạn hán kéo dài.
Rừng vì thế giữ vai trò đa chức năng: điều hòa chu trình nước, bảo vệ lưu vực, giảm tác động của gió bão, đồng thời hấp thụ carbon. Cuba đặt mục tiêu duy trì độ che phủ rừng trên 30% diện tích lãnh thổ, và đã đạt gần 33% vào năm 2024 – mức cao trong khu vực Mỹ Latinh.
Không chỉ góp phần phục hồi môi trường, mô hình này còn tạo ra các hành lang sinh học cho hệ động thực vật đặc hữu, đồng thời cải thiện chất lượng đất trong các hệ thống nông – lâm kết hợp.
Việc phát triển rừng cũng giúp tạo việc làm ổn định cho người dân nông thôn, cung cấp nguồn gỗ bền vững cho công nghiệp, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.
Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu. Các loài xâm lấn như cò marabou tiếp tục cạnh tranh tài nguyên, trong khi hạn chế về tài chính và công nghệ buộc các đơn vị phải tối ưu hóa mọi quy trình sản xuất.
Bất chấp khó khăn, ngành lâm nghiệp Matanzas vẫn đặt mục tiêu mở rộng quy mô. Năm 2026, địa phương dự kiến đưa vào vận hành một vườn ươm công nghệ cao tại Los Arabos, phục vụ kế hoạch trồng mới 838 ha rừng.
Vườn giống Martí cùng hệ thống ươm mới được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng cho chiến lược "xanh hóa" bền vững, góp phần hiện thực hóa các cam kết của Cuba trong Chương trình nghị sự 2030.
*Theo Minag
Ngọc Minh
