Trong nhiều năm, giới khoa học liên tục cảnh báo về những hệ lụy của nạn phá rừng Amazon, từ biến đổi khí hậu, mất đa dạng sinh học cho tới nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài động vật. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây đã hé lộ một mối đe dọa khác âm thầm nhưng đáng lo ngại không kém: con người có thể đang truyền những căn bệnh chết người của mình sang động vật hoang dã.
Nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Salford của Anh và Đại học Liên bang Amazonas của Brazil vừa lần đầu tiên ghi nhận sự hiện diện của virus viêm gan B ở người (HBV) trong các loài linh trưởng Tân Thế giới sinh sống tại rừng Amazon. Đây là phát hiện chưa từng có tiền lệ.
Trước đó, HBV từng được phát hiện ở các loài linh trưởng Cựu Thế giới tại châu Phi và châu Á, nhưng chưa bao giờ được xác nhận ở những loài khỉ bản địa châu Mỹ.
Để làm sáng tỏ nguy cơ này, các nhà khoa học đã thu thập mẫu máu và mô gan của 88 cá thể thuộc 28 loài linh trưởng khác nhau tại Brazil.
Các mẫu được lấy từ hai môi trường đối lập. Một bên là các bang Rondonia và Mato Grosso, nơi hoạt động khai thác, mở rộng đô thị và phá rừng đã làm thay đổi sâu sắc cảnh quan tự nhiên. Bên còn lại là vùng thượng nguồn sông Japurá thuộc bang Amazonas, khu vực hẻo lánh vẫn giữ được phần lớn nét nguyên sơ.
Kết quả khiến các nhà nghiên cứu không khỏi lo ngại, có tới 17 trong số 49 cá thể sống gần những khu vực bị con người tác động mang virus viêm gan B. Đáng chú ý hơn, các chủng virus này gần như trùng khớp với những biến thể HBV đang lưu hành trong cộng đồng dân cư địa phương.
Ngược lại, toàn bộ 39 cá thể sinh sống tại vùng biệt lập đều âm tính với virus. Sự khác biệt rõ ràng này làm dấy lên nghi vấn mạnh mẽ rằng chính con người là nguồn gốc của quá trình lây nhiễm.
Virus viêm gan B là một trong những tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với nhân loại. Theo thống kê toàn cầu, căn bệnh này cướp đi sinh mạng của hơn một triệu người mỗi năm do biến chứng xơ gan và ung thư gan.
Thông thường, HBV lây truyền qua máu hoặc một số loại dịch cơ thể trong các tiếp xúc đặc biệt gần gũi. Chính vì vậy, cách thức virus vượt qua rào cản giữa người và khỉ vẫn là bí ẩn lớn.
Giáo sư Jean Boubli, người đứng đầu nghiên cứu, cho rằng một khả năng đáng chú ý là những con khỉ non bị bắt làm thú cưng đã nhiễm virus trong quá trình tiếp xúc với con người trước khi bị thả trở lại tự nhiên khi trưởng thành.
Một giả thuyết khác liên quan trực tiếp tới sự mở rộng của các khu dân cư.
Khi thành phố và làng mạc tiến sát tới rìa rừng, khoảng cách giữa con người và động vật hoang dã bị thu hẹp chưa từng có. Điều đó tạo điều kiện thuận lợi để các mầm bệnh vượt qua những ranh giới sinh học vốn tồn tại hàng nghìn năm.
Theo Boubli, phá rừng chính là "mối đe dọa số một", bởi không chỉ phá hủy nơi sinh sống của động vật, con người còn vô tình mang theo vô số vi sinh vật và tác nhân gây bệnh xâm nhập vào những hệ sinh thái vốn rất mong manh.
Điều đáng lo ngại là giới khoa học hiện chưa biết HBV ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe của các loài khỉ Amazon.
Những cá thể nhiễm bệnh chưa biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa chúng an toàn.
Liệu virus có âm thầm làm suy yếu cơ thể, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản hoặc làm giảm cơ hội sống sót ngoài tự nhiên? Liệu chúng có thể lây bệnh cho những cá thể khác trong đàn? Hay thậm chí truyền ngược trở lại con người? Cho đến nay, chưa có câu trả lời chắc chắn.
Các nghiên cứu tiếp theo dự kiến sẽ theo dõi diễn biến bệnh trên linh trưởng trong điều kiện kiểm soát nhằm xác định mức độ nguy hiểm thực sự của HBV đối với các loài khỉ Tân Thế giới.
Một khía cạnh khác cũng khiến các chuyên gia lo lắng là mối quan hệ giữa con người và động vật hoang dã tại Amazon ngày nay đã khác xa quá khứ.
Theo Boubli, cư dân bản địa đã sinh sống tại Amazon hàng nghìn năm và săn bắt động vật để tồn tại. Tuy nhiên, quy mô dân số nhỏ và lối sống truyền thống khiến tác động của họ lên hệ sinh thái tương đối hạn chế.
Hiện nay, hàng triệu người từ nhiều nơi khác nhau đang đổ về Amazon. Đường sá mở rộng, rừng nguyên sinh bị chia cắt và những cộng đồng mới liên tục tiến sâu vào thiên nhiên hoang dã.
Đi cùng con người là những loại vi khuẩn, virus và mầm bệnh mà hệ sinh thái bản địa chưa từng phải đối mặt.
Phát hiện những con khỉ Amazon mang virus viêm gan B của con người vì thế không chỉ là một câu chuyện khoa học kỳ lạ. Nó là lời cảnh báo rõ ràng về cái giá vô hình mà thiên nhiên đang phải trả cho quá trình xâm lấn ngày càng mạnh mẽ của con người.
Ranh giới giữa thế giới của chúng ta và thế giới hoang dã vốn mong manh hơn nhiều so với tưởng tượng. Và khi những cánh rừng tiếp tục bị thu hẹp, không chỉ động vật phải đối mặt với nguy cơ từ con người, mà chính nhân loại cũng có thể trở thành nạn nhân của những vòng xoáy lây truyền bệnh mới mà chúng ta đã vô tình tạo ra.
Có lẽ, thông điệp đáng suy ngẫm nhất từ nghiên cứu này nằm ở chỗ: bảo vệ rừng không chỉ là bảo vệ các loài động vật quý hiếm. Đó cũng là cách con người bảo vệ chính sức khỏe và tương lai của mình.
Tham khảo: Refractor
Đức Khương
