Trong một thế giới bị nhào nặn bởi Internet, "sân khấu" không còn bó hẹp trong ánh đèn nhà hát. Những chiếc điện thoại thông minh cùng các ứng dụng mạng xã hội đi kèm - vốn là những xưởng phim di động thu nhỏ - đã biến mỗi người dùng thành một nhà quay phim, đạo diễn, nhà sản xuất kiêm nhà phân phối cho chính cuốn phim cuộc đời mình. Những tính năng ấy giờ đây đã quá đỗi quen thuộc. Nhưng theo một cách ngày càng hiển hiện rõ nét, chúng cũng đang tái định hình lại các mối quan hệ - gieo rắc những hoài nghi, bất an vào các cuộc tương tác vốn dĩ rất tầm thường, thao túng hệ thần kinh và làm lung lay cả ý niệm cốt lõi của con người về chính bản thân họ.
Đây chính là một biểu hiện nữa cho thấy công nghệ - thứ vốn được sinh ra để kết nối chúng ta - rốt cuộc lại tạo ra những khoảng cách. Tính năng Livestream của mạng xã hội, trong rất nhiều trường hợp, chẳng những không thắt chặt sự gắn kết mà còn dựng lên một tấm màn ngăn cách. Trên không gian mạng, người ta không còn là những con người bằng xương bằng thịt tương tác trực tiếp với nhau nữa. Họ đã trở thành những diễn viên đang diễn trước một khán đài - nơi chật ních những kẻ sẵn sàng đóng vai nhà phê bình.
Vòng xoáy này đã xóa nhòa ranh giới xưa cũ giữa việc "diễn" một cuộc đời và thực sự "sống" cuộc đời đó. Dù bạn đang nấu ăn, dọn dẹp, đi leo núi hay chỉ đơn giản là đang chọn một bộ đồ để bước ra đường, thì sự bùng nổ của những chiếc camera cầm tay đã khiến bạn luôn phải phân thân thành hai thực thể cùng một lúc: vừa là con người, vừa là một vật thể; vừa là một cơ thể ba chiều, vừa là một bức ảnh hai chiều; vừa là "ai đó", lại vừa là "thứ gì đó".
Đôi khi, điều này mang lại những giá trị to lớn: Những người vô tình trở thành nhà làm phim tài liệu bất đắc dĩ đã phơi bày ra ánh sáng những bất công mà nếu không có họ, chúng sẽ mãi mãi bị chôn vùi. Thế nhưng, quyền năng của những chiếc điện thoại cũng dẫn đến sự tái định hình quyền lực theo những cách mập mờ và kém công lý hơn. Chúng mang đến những tổn thương mới, và với nhiều người, là cả một nỗi sợ hãi mới đối với một việc vốn cực kỳ đơn giản: xuất hiện nơi công cộng. Giờ đây, bất kỳ ai cũng có nguy cơ bị sập bẫy vào ống kính của một người xa lạ. Bạn có thể bị cắt xén câu chữ để rồi bị hiểu sai ngữ cảnh. Bạn có thể bị biến thành nhân vật chính - hoặc một vai quần chúng, hay thậm chí chỉ là một thứ phong cảnh làm nền - trong một "show diễn" của kẻ khác. Bạn có thể bị cắt ghép, chỉnh sửa để trở thành một vị anh hùng, một tên phản diện, hay một trò hề rẻ tiền. Không một loại thuốc nào có thể chữa lành căn bệnh xã hội mang tính diện rộng này: hội chứng tự ý thức đám đông đang chiếm lĩnh tất cả. Nỗi lo âu về "sự thể hiện" (performance anxiety) đang dần trở thành một lối sống.
Cách đây vài năm, chuỗi thương hiệu thời trang H&M đã tung ra một chiến dịch quảng cáo với lời hứa hẹn rằng những bộ trang phục thường ngày của họ sẽ giúp người mặc trở thành “nhân vật chính của mỗi ngày” (the main character of each day). Bằng việc sử dụng cụm từ "nhân vật chính", chiến dịch này đã bắt bài được sự trỗi dậy của một hệ ngôn ngữ mang đậm hơi thở thời đại: Những từ ngữ vốn chỉ được dùng để mô tả các vở kịch trên sân khấu hay phim ảnh, nay đã được tái trưng dụng để gọi tên cho những thực tế tầm thường của những người tiêu dùng.
Giờ đây, người ta thản nhiên thuyết minh về “tuyến phát triển nhân vật” (character arcs) của chính mình, đồng thời than vãn về những kẻ đã “lạc mất kịch bản” (lost the plot) hay bị “phong sát/hủy bỏ” (canceled). Ngôn ngữ, đặc biệt là thứ ngôn ngữ phôi thai từ Internet, luôn mang một giá trị giải phẫu hình thái học sâu sắc. Những thuật ngữ bỗng chốc trở nên phổ biến thường là vì chúng đã bắt trúng những niềm tin và sự thật cốt lõi. Theo nghĩa đó, cụm từ “hào quang nhân vật chính” (main-character energy) là một cách chơi chữ ám chỉ một thực trạng mang tính diện rộng: những đòi hỏi ngày càng không thể trốn tránh của việc phải "gồng mình biểu diễn".
Từ xưa đến nay, sân khấu luôn là thánh đường của sự duy mỹ và ngoại lệ - một nền tảng nơi cuộc sống thực tạm ngừng lại, và nơi mọi sự hoài nghi đều được gạt bỏ. Các nhà hát luôn nhấn mạnh sự phân định rạch ròi giữa những diễn viên đứng dưới ánh đèn sân khấu và khán giả ẩn mình trong bóng tối. Khi các rạp chiếu phim trở thành một phần trong đời sống của người Mỹ vào đầu thế kỷ 20, chúng cũng tái hiện lại chính sự phân chia đó. Những màn hình cao bằng bức tường và những dãy ghế dài đã thiết lập một ranh giới sắc lẹm giữa ảo ảnh và đời thực - đồng thời đẩy khán giả vào một trạng thái tiếp nhận thụ động. Người ta đến để xem, để được giải trí, rồi sau đó lẳng lặng xếp hàng bước ra phố.
Thế nhưng, những lằn ranh phân định này giờ đây đã chẳng còn ngay ngắn như xưa, kể từ khi những chiếc màn hình nhỏ bé có tính tương tác cao được dúi vào tay của quá nhiều người. Tại không gian này, những ngữ pháp và ranh giới cũ kỹ không còn áp dụng được nữa. Liệu con người ta đang đóng vai khán giả, hay chính họ mới là thứ nội dung đang bị tiêu thụ? Câu trả lời là cả hai.
Ngôn ngữ của chúng ta cũng đã tiến hóa để thừa nhận điều này. Hãy nhìn vào sự nhan nhản của từ “performative” (mang tính diễn/làm màu) - thứ từ ngữ mà trong cách dùng hiện đại, đã biến thành một lời mô tả kiêm một công cụ thóa mạ đa năng. Ai đó bày tỏ một quan điểm, và người khác có thể gạt phăng đi: "Làm màu". Ai đó thể hiện sự tử tế, một niềm tin, hay một câu đùa: "Lại diễn rồi". Bằng việc vin vào "tính chất trình diễn", giờ đây người ta có thể thản nhiên bác bỏ hành động của đồng loại - và mở rộng ra là bác bỏ cả những lời tự bạch của họ về chính cuộc đời mình - như những trò giả tạo cốt chỉ để phục vụ cho buổi diễn.
Xét về mặt tu từ thuần túy, từ “performative” có sức công phá cực kỳ ghê gớm. Nó là một định kiến không thể bị bác bỏ: bởi lẽ, sự chân thành là thứ vô cùng khó để chứng minh. Tuy nhiên, xét trên mọi khía cạnh khác, thuật ngữ này lại mang tính độc hại khôn lường. Khi được viện dẫn như một phản xạ mặc định trước hành vi của người khác, nó có thể nuôi dưỡng một niềm hoài nghi diện rộng - một sự hoài nghi yếm thế vượt xa khỏi những tương tác giữa các cá nhân. Điều này đặc biệt mỉa mai, nếu biết rằng "tính chất trình diễn" ban đầu vốn được định nghĩa từ nhiều thập kỷ trước như một chất keo xây dựng cộng đồng, chứ không phải thứ ngăn cách nó.
Trong một loạt sách xuất bản vào giữa thế kỷ 20, nhà xã hội học Erving Goffman đã phân tích các tương tác xã hội thường nhật như những buổi biểu diễn thu nhỏ. Ông chỉ ra những kịch bản - tuy ngầm ẩn nhưng luôn hiện hữu - vốn dĩ chi phối các cuộc giao tế. Goffman đã nghiên cứu các quy tắc ứng xử cùng văn hóa, rồi bóc tách những cơ chế vận hành lặng lẽ của chúng ra ánh sáng. Ông quan sát thấy rằng, thông qua việc sử dụng các "chỉ dẫn sân khấu" như những lời tán gẫu xã giao hay ngôn ngữ cơ thể, con người về cơ bản sẽ "đọc" hành vi của nhau như đọc một văn bản, rồi cố gắng phản hồi theo cách khiến cho "bạn diễn" cùng cảnh với mình cảm thấy hợp lý. Đối với Goffman, tính chất trình diễn - hay ông gọi là “sự trưng trổ bản thân” (presentation of the self) - chính là một yếu tố của một buổi biểu diễn có tính tập thể. Và trong sự tương tác qua lại của buổi diễn đó, ai ai cũng đóng một vai trò quan trọng, giúp định hình và củng cố sức mạnh của cộng đồng.
Thế nhưng ngày nay, từ “performative” lại thường được lôi ra như một lời cáo buộc - về thói hám danh, sự giả tạo, hay một kiểu "hào quang nhân vật chính" bị biến tướng. Và "sân khấu không bao giờ hạ màn" được sinh ra từ văn hóa màn ảnh càng khiến cho sự giằng xé đó trở nên nghiệt ngã hơn bao giờ hết. Con người ta bị ép phải làm diễn viên, lúc nào cũng phải gồng mình để duy trì một buổi biểu diễn. Đồng thời, họ cũng được kỳ vọng phải luôn cảnh giác trong vai trò khán giả, sẵn sàng gạt phăng những màn biểu diễn của người khác - coi đó chỉ là trò "câu view" (clickbait), hám danh hay hám fame (clout chasing). Giờ đây, cái gọi là "đủ chân thật" đã gia nhập vào hàng ngũ của "đủ giàu" và "đủ gầy" để trở thành những khát vọng xa vời, thách thức mọi nỗ lực chạm tới.
Từ “performative”, khi được dùng như một cái gạt tay phủ nhận, chắc chắn sẽ nuôi dưỡng nỗi lo âu về "sự thể hiện". Khi con người bị lập trình để nhìn đồng loại không còn như một con người bằng xương bằng thịt nữa, mà chỉ như những nhân vật trong một vở chính kịch dài tập vô tận, sự lập trình đó sẽ thao túng mọi thứ khác: từ phép lịch sự, các chuẩn mực đạo đức, cho đến những kịch bản vô hình gắn kết các cá nhân thành một tập thể. Những giả định cũ kỹ của lòng tin dần bị thay thế bởi một hệ thống tương tác kiểu mới - kiểu tương tác xoay quanh những người nổi tiếng.
Người nổi tiếng có thể hy vọng vào hào quang và gặt hái những phần thưởng từ nó, song họ cũng buộc phải cam chịu những cái giá đi kèm. Đó luôn là một phần của luật chơi từ trước đến nay. Thế nhưng, việc sự nổi tiếng giờ đây trở nên quá dễ tiếp cận nhờ vào những chiếc điện thoại thông minh đồng nghĩa với việc: bất kỳ ai cũng có thể thức dậy thành một ngôi sao - và bất kỳ ngôi sao nào, cũng có thể bị dập tắt ánh hào quang chỉ trong chớp mắt.
Chúng ta vốn dĩ từ lâu đã quen xem những người nổi tiếng như một thứ tác phẩm nghệ thuật để thưởng thức hoặc đánh giá, giờ đây đang đem chính những kỹ năng phê bình được mài giũa sắc bén ấy vào các cuộc tương tác với những người bình thường mà họ bắt gặp trên màn ảnh, và đôi khi là cả ngoài đời thực. Họ săm soi ngôn ngữ cơ thể. Họ lục lọi những dòng tweet, những nút “thích” hay các bài đăng Facebook để tìm manh mối lộ tẩy. Họ ngợi ca những người trông có vẻ “đạt chuẩn bạn trai” (boyfriend-coded) từ một khoảng cách xa xôi. Họ bóc tách các dấu hiệu cảnh báo (red flags), dấu hiệu an toàn (green flags) hay cả những thói quen tẻ nhạt vô hại (beige flags) của người khác. Họ có thể tạm tin vào những lời tự bạch của một ai đó. Hoặc họ cũng có thể thẳng tay gạt phăng đi và phán một câu: "Chỉ là làm màu".
Hệ quả của việc này là một cảm giác bất an len lỏi vào cả những cuộc tương tác xã hội đơn giản nhất. Theo truyền thống, một buổi biểu diễn là kết quả của quá trình tập dượt, gọt giũa và thử nghiệm áp lực nghiêm ngặt: nó là một bản nháp cuối cùng, được đánh bóng tỉ mỉ trước khi ra mắt công chúng. Khi cuộc sống biến thành một buổi biểu diễn không ngừng nghỉ, những tiêu chuẩn của sự cầu toàn đó có thể rò rỉ vào bất kỳ cuộc trò chuyện nào - và nỗi lo âu, thứ kích hoạt phản ứng "chiến hay biến" của cơ thể, bắt đầu ngấm sâu vào tâm trí. Con người ta đang dò dẫm bước qua thế giới này với bộ não vốn được lập trình để bảo vệ họ trước những loài thú ăn thịt có răng nanh ngoài thảo nguyên. Còn giờ đây, những kẻ săn mồi thời hiện đại lại rình rập chúng ta bằng những chiếc điện thoại.
Chứng sợ sân khấu về bản chất chính là nỗi sợ bị dòm ngó: tất cả những ánh mắt đó, cứ chăm chăm soi xét và đánh giá. Nỗi lo âu về sự thể hiện khiến hệ thần kinh của con người bắt đầu tự quay sang cắn xé chính mình. Trong một cơ thể xã hội, nỗi lo âu này cũng vận hành theo cách tương tự - nó đẩy con người ta co cụm vào bên trong.
Thứ lo âu đó, dù là trong chuyện hẹn hò hay các tương tác xã hội khác, đều có thể tự nuôi dưỡng và nhân lên. Nếu bạn không tương tác với mọi người một cách thường xuyên, mỗi cuộc gặp gỡ có thể mang lại nhiều áp lực hơn để phải "diễn" cho thật tốt. Bạn càng ít ở gần người khác, bạn càng kém kiên nhẫn trước những lỗi lầm nhỏ nhặt vốn có thể làm hỏng một buổi biểu diễn, dù đó là của chính bạn hay của ai khác. Khát khao về một môi trường sân khấu được kiểm soát toàn diện - nơi mọi lời thoại đều lấp lánh, nơi không có những khoảng lặng ngượng ngùng, nơi những lời nói hớ hay những hiểu lầm bị coi là tội lỗi - có thể là một phản ứng hợp lý trước áp lực phải luôn “lên đồ lên đèn”. Suy cho cùng, nhân vật chính chỉ có một nhiệm vụ duy nhất: cống hiến một show diễn hay. Nhưng khi buổi diễn không bao giờ hạ màn, thì nhu cầu làm tổng đạo diễn sân khấu cũng chẳng bao giờ kết thúc. Và điều đó có thể bào mòn sức lực đến kiệt quệ.
Nhà xã hội học Charles Horton Cooley, trong những ghi chép vào khoảng đầu thế kỷ 20, đã mô tả sự trỗi dậy của khái niệm “bản ngã soi gương” (looking-glass self) - xu hướng định hình nhận thức về bản thân thông qua phản ứng của người khác. Cuộc sống xoay quanh chiếc điện thoại đã biến khái niệm của Cooley thành một hiện thực trần trụi - và tức thì. Chưa bao giờ trong lịch sử, chúng ta lại tự nhìn ngó bản thân mình một cách không ngơi nghỉ đến thế. Cũng chưa bao giờ, nỗi tự ý thức về cách mình xuất hiện trước đám đông lại trở nên cực đoan như bấy giờ.
Cách dễ dàng nhất để tránh bị dòm ngó chính là rút lui hoàn toàn khỏi các không gian công cộng. Giới TikToker đã khai sinh ra những thuật ngữ như “cocooning” (đóng kén) và “bed rotting” (nằm thối giường) để mô tả không chỉ việc ở nhà, mà là việc cố tình chôn chân ở nhà như một liệu pháp chữa lành nhằm trốn chạy khỏi những đòi hỏi của việc phải phơi mặt ra xã hội. Một trào lưu meme phổ biến đã lột tả sự nhẹ nhõm đến cực độ mà người ta tuyên bố cảm thấy khi một cuộc hẹn bị hủy bỏ. ("Tôi khi các kế hoạch bị hủy," các bài đăng này thường viết như thế - kéo theo sau là một bức ảnh GIF một đứa trẻ đang nhảy múa hoặc một đoạn video ca sĩ Luther Vandross đang ngân nga đầy ngọt ngào: "Ổn cả rồi, ổn cả rồi, ooh, baby, mọi chuyện đều ổn cả thôiiiii.")
Ngay cả tình yêu trong thời đại này cũng bị trưng dụng để phục vụ cho show diễn. Ở một chừng mực nào đó, các mối quan hệ tình cảm từ xưa đến nay vốn luôn là những "dự án" hướng ra công chúng. Nhưng giờ đây, chúng còn kiêm luôn vai trò của các "nội dung số" (content). Những nhịp đập của con người giờ đây đều để lại những vết dấu dữ liệu. Những lời bày tỏ tình cảm trở thành một việc nữa mà người ta "làm màu vì Instagram" (do for the ’gram). Các mối quan hệ có thể được "ra mắt ẩn ý" (soft launch) trên mạng xã hội, dâng lên cho những người theo dõi - những kẻ đóng vai trò là khán giả, nhà phê bình và các nhóm khảo sát tập trung. Nếu "sản phẩm mới" này thử nghiệm tốt - tức là nếu các nhà phê bình tán thành - nó có thể được "ra mắt chính thức" (hard launch) hoặc công khai trạng thái "Instagram official", với những cái tên được gắn thẻ (tag), những dòng trạng thái mùi mẫn được gọt giũa tỉ mỉ, và những lượt "thích" được săn đón rồi thu về thắng lợi.
Ngôn ngữ của một cuộc "ra mắt chính thức" (hard launch), ở một khía cạnh nào đó, chỉ là phiên bản mới của một câu chuyện cũ - chính là kiểu công khai “đang hẹn hò” của thời hiện đại. Thế nhưng, điểm khác biệt cốt lõi ở đây là: một màn "hard launch" luôn ngầm định sự tồn tại của một đám đông khán giả rộng lớn và đang thèm khát thông tin. Khi tình yêu biến thành một màn biểu diễn cốt để người khác tiêu thụ, nó cũng lập tức phải chịu chung số phận với những hoài nghi định kiến vốn có của các show diễn: Đây có phải là diễn kịch hay không? Có chân thành hay không? Tình yêu vượt qua tất cả, trừ phi tình yêu đó... không kiếm đủ lượt "thích".
Chứng sợ sân khấu - dù không thể chữa khỏi hoàn toàn - vẫn có thể được kiểm soát. Điện thoại thông minh và mạng xã hội cũng đang làm cái việc mà những công nghệ mang tính bước ngoặt khác từng làm: đập tan những khuôn mẫu cũ kỹ, và để lại những khoảng trống cần được lấp đầy. Những sự xáo trộn này trông có vẻ mang tính hủy diệt. Nhưng chúng cũng có thể là những cơ hội.
Bất chấp những áp lực vô hình đang đè nặng lên vai, con người ta vẫn có thể tìm ra những cách thức mới để nhìn thấy nhau xuyên qua những khoảng cách. Trong tư cách là những diễn viên của cuộc đời, họ có thể nhắm mắt chấp nhận thứ mà thế giới Internet thương mại hóa này quá thường xuyên ban phát: một sự tập hợp đám đông nhưng trống rỗng tính cộng đồng. Thế nhưng, họ cũng có thể lựa chọn ngẩng mặt lên khỏi những chiếc màn hình, tự viết cho mình những kịch bản mới - và nhớ rằng, sân khấu sinh ra là để được sẻ chia.
Panchi - Thiết kế: Huy Minh.
