Loài cây chỉ Việt Nam mới có
Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thành Mến (Trung tâm Nghiên cứu Thực nghiệm Lâm sinh Lâm Đồng), thông hai lá dẹt (Pinus krempfii H.Lec.) là một trong những loài thông đặc hữu hiếm có trên thế giới, chỉ phân bố tự nhiên tại Việt Nam. Loài cây này còn được gọi là thông Sri hay thông hai lá dẹt, thuộc họ Thông (Pinaceae).
Khác với các loài thông quen thuộc, thông hai lá dẹt sở hữu hình thái rất đặc biệt: lá dẹt như lá cây lá rộng, mọc thành từng cặp ở đầu cành, tạo nên tán cây xòe rộng như hình rẽ quạt. Chính đặc điểm này khiến nó trở thành "dị biệt" trong thế giới cây lá kim.
Cây có thể cao tới 30–35m, đường kính thân trên 1m, thậm chí đạt tới hơn 2m. Những cá thể cổ thụ có tuổi đời hàng trăm đến cả nghìn năm, được ví như "hóa thạch sống" của tự nhiên.
Thông hai lá dẹt phân bố chủ yếu tại các vùng núi cao từ 1.200–1.900m, tập trung nhiều nhất ở khu vực Bidoup – Núi Bà (Lâm Đồng), ngoài ra còn xuất hiện rải rác tại Chư Yang Sin (Đắk Lắk), Hòn Bà (Khánh Hòa) và Núi Chúa (Ninh Thuận - cũ).
Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là quy mô quần thể của loài này rất nhỏ. Tại Lâm Đồng – nơi được xem là "thủ phủ" của thông hai lá dẹt tổng số cá thể ước tính chỉ hơn 1.000 cây, nhưng hầu như không có quần thể nào vượt quá 250 cây trưởng thành. Phần lớn các quần thể chỉ dao động khoảng 20 cá thể, rất hiếm khi vượt quá 100 cây.
Đáng chú ý, cấu trúc quần thể đang mất cân đối nghiêm trọng. Nhiều cây đã bước vào giai đoạn quá thành thục, đường kính lớn trên 80–100cm, trong khi lớp cây non kế cận gần như vắng bóng. Tình trạng tái sinh tự nhiên kém khiến tương lai của loài bị đe dọa.
Không ít quần thể đã chết mục hoặc đang trong quá trình suy tàn. Tỷ lệ cây bị rỗng ruột, mục thân dao động từ 23–36%, phản ánh rõ sự lão hóa của quần thể.
"Kho dữ liệu sống" của tự nhiên
Không chỉ quý hiếm, thông hai lá dẹt còn mang giá trị khoa học đặc biệt. Với tuổi đời có thể lên tới hàng nghìn năm và tốc độ sinh trưởng cực chậm (chỉ khoảng 1mm đường kính mỗi năm), mỗi vòng năm của cây là một "bản ghi" về biến động khí hậu trong quá khứ.
Các nhà khoa học cho rằng loài cây này có thể cung cấp dữ liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu sinh khí hậu, giúp tái dựng lịch sử môi trường và dự báo biến đổi tự nhiên.
Ngoài ra, đây còn là nguồn gen quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học và ổn định hệ sinh thái rừng.
Tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, một cá thể thông hai lá dẹt hơn 1.000 năm tuổi đang được bảo tồn nghiêm ngặt. Cây có chu vi gốc lên tới 7,3m, cần nhiều người mới ôm xuể. Với cộng đồng người K'Ho, Lạch, Cil, đây là "cây thần linh", được gìn giữ như một phần văn hóa tâm linh.
Không gian sống quanh loài cây này cũng là "kho báu sinh học" với hàng nghìn loài thực vật, động vật quý hiếm, góp phần tạo nên giá trị độc đáo của hệ sinh thái rừng nhiệt đới Việt Nam.
Theo Sách đỏ Việt Nam, thông hai lá dẹt được xếp vào nhóm Sẽ nguy cấp (Vulnerable), trong khi IUCN xếp ở mức Nguy cấp (Endangered).
Thực trạng hiện nay cho thấy loài cây này đang đối mặt nguy cơ suy giảm trong tương lai gần nếu không có biện pháp bảo tồn kịp thời.
Ngọc Minh
