AI đang tạo ra một cuộc khủng hoảng ít ai ngờ tới trong ngành dược Mỹ: thiếu khỉ thí nghiệm. Khi công nghệ này giúp các nhà khoa học phát hiện và thiết kế thuốc mới nhanh hơn, nhu cầu thử nghiệm các hợp chất tiềm năng cũng tăng lên. Trong khi đó, nguồn cung khỉ macaque vốn đã bị thu hẹp từ nhiều năm trước, đẩy giá mỗi con từ khoảng 3.000 USD năm 2019 lên hơn 20.000 USD hiện nay.
Macaque là loài linh trưởng được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu dược phẩm nhờ những đặc điểm sinh học tương đồng với con người. Trước khi đưa một loại thuốc mới vào thử nghiệm lâm sàng trên người, các nhà nghiên cứu có thể cần sử dụng chúng để đánh giá độc tính, độ an toàn và những tác động sinh học của thuốc.
AI đang làm thay đổi tốc độ phát hiện thuốc. Các công cụ mới cho phép nhà nghiên cứu tìm kiếm những hợp chất tiềm năng và tạo ra nhiều ứng viên thuốc trong thời gian ngắn hơn. Tuy nhiên, việc tìm ra một hợp chất có triển vọng không đồng nghĩa nó có thể được sử dụng ngay trên người. Những ứng viên này vẫn có thể cần trải qua các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, bao gồm thử nghiệm trên động vật.
Điều đó tạo ra một nghịch lý: AI càng giúp ngành dược phát triển nhiều ứng viên thuốc, áp lực lên nguồn cung động vật thí nghiệm càng lớn. Và khỉ macaque đang trở thành một trong những nguồn lực khan hiếm nhất.
Tuy nhiên, AI không phải nguyên nhân khởi đầu cuộc khủng hoảng. Nguồn cung khỉ thí nghiệm của Mỹ đã gặp vấn đề từ năm 2020, khi Trung Quốc, quốc gia từng cung cấp gần 60% lượng khỉ thí nghiệm nhập khẩu của Mỹ, ban hành lệnh cấm xuất khẩu.
Sau đó, các phòng thí nghiệm Mỹ chuyển sang tìm nguồn cung tại Campuchia. Nhưng đến năm 2022, các cuộc điều tra phát hiện tình trạng khỉ bị bắt trái phép trong tự nhiên rồi khai báo là động vật được nuôi tại các trang trại. Những phát hiện này khiến các phòng thí nghiệm Mỹ ngừng mua khỉ từ nguồn cung nói trên, càng làm tình trạng thiếu hụt thêm nghiêm trọng.
Giá khỉ thí nghiệm vì thế tăng mạnh. Từ mức khoảng 3.000 USD mỗi con năm 2019, giá hiện đã vượt 20.000 USD. Riêng tại Trung Quốc, mức giá được ghi nhận vào khoảng 26.000 USD mỗi con. Trong khi đó, các phòng thí nghiệm Mỹ vẫn cần nhập khẩu khoảng 20.000 con mỗi năm để phục vụ hoạt động nghiên cứu và phát triển thuốc.
Việc tăng nguồn cung cũng không đơn giản như mở rộng một dây chuyền sản xuất. Khỉ cái thường phải mất khoảng 4 năm mới đến tuổi sinh sản, sau đó mỗi năm chỉ sinh một con. Do vậy, ngay cả khi bắt đầu nhân giống trên quy mô lớn, các trang trại cũng cần nhiều năm mới có thể tạo ra đàn khỉ đủ lớn để đáp ứng nhu cầu.
Trước tình hình này, Safer Human Medicine, một startup được cho là có sự hậu thuẫn của Joe Lonsdale, đồng sáng lập Palantir, đang lên kế hoạch xây dựng cơ sở nhân giống khỉ quy mô lớn tại Mỹ. Mục tiêu của công ty là phát triển đàn macaque lên 30.000 con trong khoảng 20 năm.
Dự án dự kiến bắt đầu với 500-1.000 con khỉ được mua từ các cơ sở nhân giống tại châu Á, sau đó từng bước mở rộng quy mô. Công ty kỳ vọng nguồn cung trong nước sẽ giúp các phòng thí nghiệm Mỹ giảm phụ thuộc vào lượng khỉ nhập khẩu ngày càng đắt đỏ.
Dù vậy, kế hoạch này đã vấp phải phản ứng từ các nhà hoạt động bảo vệ động vật. Việc nuôi hàng chục nghìn con linh trưởng để phục vụ nghiên cứu và thử nghiệm thuốc bị chỉ trích về khía cạnh đạo đức. Một số ý kiến thậm chí kêu gọi can thiệp pháp lý nhằm ngăn chặn dự án.
Những tranh cãi này có thể khiến kế hoạch xây dựng trang trại và mở rộng hoạt động nhân giống gặp trở ngại. Ngay cả khi được triển khai, dự án cũng cần nhiều năm mới đạt quy mô như kỳ vọng.
Cuộc khủng hoảng khỉ thí nghiệm cho thấy tác động của AI không chỉ giới hạn ở những lĩnh vực quen thuộc như chip bán dẫn, điện năng hay trung tâm dữ liệu. Khi công nghệ giúp tăng tốc quá trình nghiên cứu thuốc, áp lực có thể lan sang cả những nguồn lực ít được chú ý hơn, từ động vật thí nghiệm đến hệ thống phục vụ nghiên cứu y sinh. Nhưng khác với việc mở rộng công suất máy chủ, nguồn cung khỉ không thể tăng lên chỉ sau một vài quyết định đầu tư.
Nguyễn Hải
