Cuối tháng 10 năm 2026, một cảnh tượng hiếm thấy đã diễn ra tại thị trấn Vught thuộc Hà Lan. Tòa nhà ga xe lửa bằng gạch nặng hơn 700 tấn, tồn tại từ năm 1868, đã nhấc mình khỏi mặt đất trước sự chứng kiến trực tiếp của đám đông trên khán đài cùng hơn mười ngàn người theo dõi qua mạng.
Khối kiến trúc đồ sộ mang theo toàn bộ tầng hầm trượt ngang 13,6 mét sang một nền móng cọc mới hoàn toàn nguyên vẹn, nhường chỗ cho dự án đường sắt ngầm. Cảnh tượng ngoạn mục ấy trông êm ái như thể ai đó đang dịch chuyển một món đồ nội thất, nhưng đằng sau nó là cả một hệ thống tính toán cơ học chuẩn xác đến từng phần nghìn.
Bản chất của các công trình cổ nằm ở gạch và đá. Đây là những vật liệu sở hữu khả năng chịu nén tuyệt vời nhưng lại vô cùng yếu ớt khi chịu kéo căng. Khi đứng yên trên nền móng, toàn bộ trọng lượng tự nhiên ép chặt các khối vật liệu xuống, giúp các mạch vữa giữ vững liên kết.
Thế nhưng, chỉ cần một điểm tựa bị nâng lệch vài milimét, bức tường sẽ bị uốn cong, tạo ra lực căng xé rách bề mặt đối diện. Trong ngành kỹ thuật nền móng, giới hạn biến dạng của tường xây gạch đá được xác định ở mức tỷ lệ 1/500 giữa độ lệch chiều cao và khoảng cách giữa hai điểm đỡ lân cận.
Với hai điểm nâng cách nhau 3 mét, mức chênh lệch tối đa chỉ là 6 milimét. Vượt qua ngưỡng mong manh này, vết nứt sẽ lập tức xuất hiện và xé toạc bức tường, tương tự như hiện tượng sụt lún từng làm nghiêng tháp Pisa. Vì vậy, nguyên tắc sống còn là mọi bộ phận của công trình phải được nâng lên, dịch chuyển và hạ xuống đồng nhất tuyệt đối tại cùng một thời điểm.
Để hiện thực hóa quy tắc ngặt nghèo đó, các kỹ sư không bao giờ cẩu trực tiếp công trình lên cao. Giải pháp tiên quyết là tạo ra một mặt phẳng chịu lực cứng vững bên dưới. Họ đào xung quanh, khoét sâu dưới các bức tường rồi luồn các thanh dầm thép hoặc đổ một sàn bê tông mới để biến toàn bộ khối kiến trúc thành một kiện hàng nằm trên chiếc khay khổng lồ.
Tại nhà ga Vught, nhóm thi công đã đổ mới một sàn kết cấu có sẵn các lỗ hở dưới tầng hầm để đặt kích. Trước đó vào năm 1999, ngọn hải đăng Cape Hatteras nặng khoảng 4.400 tấn ở Bắc Carolina cũng được bảo vệ khỏi sóng biển Đại Tây Dương bằng một mạng lưới 7 thanh dầm thép chính dài 21 mét cùng hàng chục dầm ngang, biến ngọn tháp cổ thành hàng hóa đặt trên một tấm pallet thép.
Sức mạnh nâng bổng các khối kiến trúc nghìn tấn được vận hành dựa trên nguyên lý Pascal. Khi dầu thủy lực được bơm với cùng một áp suất vào các kích, lực nâng được chia sẻ đồng đều tuyệt đối, triệt tiêu nguy cơ dồn tải cục bộ lên một vị trí. Bằng cách phân chia hệ thống kích thành ba vùng kiểm soát độc lập tựa như thế kiềng ba chân, người điều hành có thể giữ mặt phẳng công trình luôn cân bằng hoàn hảo.
Tại ga Vught, 27 kích thủy lực đã nâng tòa nhà lên 80 centimet, với mỗi kích chỉ gánh khoảng 26 tấn. Trong khi đó, 100 chiếc kích tại ngọn hải đăng Cape Hatteras đã nâng công trình lên gần 2 mét trong một tuần, liên tục chèn các khối gỗ sồi kiên cố bên dưới dầm đỡ để phòng ngừa rủi ro.
Khi đã ngự vững trên bệ đỡ, công trình có thể di chuyển bằng nhiều phương thức khác nhau tùy thuộc vào cự ly và địa hình. Đối với tuyến đường thẳng và ngắn, phương pháp trượt trên ray thép kết hợp cụm con lăn và kích thủy lực đẩy ngang là lựa chọn tối ưu.
Nhà ga Vught hoàn thành hành trình 13,6 mét trong 8 giờ, còn ngọn hải đăng Cape Hatteras đã vượt qua quãng đường 884 mét trong 23 ngày nhờ kỹ thuật luân chuyển đường ray cuốn chiếu. Với các hành trình qua đường phố, khối kiến trúc được đặt lên các xe đẩy nhiều trục bánh cao su có hệ thống treo thủy lực tự cân bằng tải trọng, điển hình như khách sạn bằng gạch ở San Antonio từng lăn qua 5 dãy nhà.
Độc đáo hơn, vào năm 2020 tại Thượng Hải, các kỹ sư còn gắn 198 chân thủy lực chia làm hai nhóm bước luân phiên, giúp một ngôi trường tiểu học nặng 7.600 tấn tự "bước đi" 60 mét và đổi hướng trong suốt 18 ngày.
Kỷ lục nặng nhất từng được ghi nhận thuộc về dinh thự đá 18.000 tấn trên phố Fizuli ở Baku, Azerbaijan, được công ty Bresser di dời lùi lại 10,5 mét vào năm 2013 bằng 9 chiếc kích. Nhưng ly kỳ nhất phải kể đến tòa nhà tổng đài Indiana Bell nặng 10.000 tấn ở Indianapolis vào năm 1930.
Nhóm thi công đã dịch chuyển công trình 100 foot và xoay một góc 90 độ trong một tháng mà các nhân viên bên trong vẫn làm việc bình thường, hàng trăm đường dây liên lạc được giữ nguyên vẹn qua các bó cáp bọc giáp chùng, và sai số cuối cùng chỉ vỏn vẹn 1/64 inch so với bản vẽ thiết kế của công ty kiến trúc do ông nội nhà văn Kurt Vonnegut sáng lập.
Công đoạn cuối cùng thường diễn ra âm thầm khi công trình được hạ xuống nền móng mới đã thi công sẵn cọc chịu lực, sau đó bắt bu-lông cố định vĩnh viễn trước khi rút các hệ ray trượt ra ngoài. Chi phí cho những kỳ tích này không hề nhỏ, từ 650.000 USD cho khách sạn ở San Antonio vào thập niên 1980 đến 11,8 triệu USD cho ngọn hải đăng Cape Hatteras.
Thế nhưng, con số đó hoàn toàn xứng đáng để gìn giữ những công trình lịch sử độc bản không thể tái tạo, như ngôi nhà ga duy nhất còn sót lại ở Vught hay ngọn tháp hải đăng kiêu hãnh ngoài bờ cát Đại Tây Dương.
Đức Khương
