Sáng 5/12, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đến năm 2035.
Theo tờ trình của Chính phủ, tổng vốn thực hiện chương trình, giai đoạn I (2026-2030), dự kiến tổng nguồn lực huy động thực hiện Chương trình tối thiểu khoảng 1,23 triệu tỷ đồng.
Trước mắt, vốn ngân sách Trung ương hỗ trợ trực tiếp khoảng 100.000 tỷ đồng, chiếm 8%; vốn ngân sách địa phương các cấp (tỉnh, xã) là 400.000 tỷ đồng, chiếm 33%; vốn lồng ghép từ các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình, dự án khác khoảng 360.000 tỷ đồng, chiếm 29%; vốn tín dụng chính sách khoảng 22.686 tỷ đồng, chiếm 2%; vốn doanh nghiệp và huy động đóng góp của cộng đồng và người dân khoảng 348.000 tỷ đồng, chiếm 28%.
Đại biểu Mai Văn Hải phát biểu (Ảnh: Media Quốc hội).
Cần tăng nguồn vốn từ ngân sách Trung ương
Tham gia góp ý về nội dung này, đại biểu Mai Văn Hải (đoàn Thanh Hóa) cho rằng, trong điều kiện sát nhập tỉnh, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, quy mô tỉnh, quy mô các xã đều lớn hơn nhiều so với trước đây, nhu cầu vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng và việc hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới sau sắp xếp là rất lớn.
"Nhiều tỉnh miền núi, xã miền núi còn nhiều khó khăn về ngân sách, trong khi đa số các xã nguồn đầu tư chủ yếu là tiền cấp quyền sử dụng đất dành cho đầu tư xây dựng nông thôn mới. Nay nguồn vốn này cũng không được như giai đoạn trước đây, địa phương chỉ được hưởng 80 - 85% tiền sử dụng đất nên sẽ lại càng khó khăn vốn đối ứng cho thực hiện chương trình", ông Hải nói.
Để đảm bảo tính khả thi của nguồn vốn, đảm bảo cho chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu đề nghị cần tăng cân đối ngân sách Trung ương, đồng thời có các giải pháp để huy động các nguồn vốn hợp pháp khác như nguồn vốn của doanh nghiệp, hợp tác xã, vốn của người dân trong thực hiện Chương trình.
Trong đó cần tăng vốn ngân sách Trung ương cho hợp phần phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Đồng quan điểm, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho rằng tổng mức vốn cho Chương trình là lớn, nhưng nếu nhìn vào những thiệt hại do bão lũ gần đây khiến hạ tầng giao thông, cơ sở vật chất và tài sản người dân bị hư hại nặng nề thì nhu cầu thực tế còn lớn hơn rất nhiều.
"Nhiều vùng, nhiều hộ gia đình vừa thoát nghèo lại rơi trở lại điểm xuất phát. Có nơi người dân nói "thoát hẳn nghèo", tức là không còn gì để mất", ông Mai nói.
Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát, đánh giá lại mức vốn hiện tại có đáp ứng được yêu cầu hay không. Bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng khiến bão lũ, sạt lở đất có thể diễn ra với tần suất dày hơn, đòi hỏi phải có dự báo đầy đủ và nguồn dự phòng để xử lý các vấn đề phát sinh, bảo đảm Chương trình vẫn đạt mục tiêu trong mọi điều kiện khó khăn.
Đại biểu Dương Khắc Mai (Ảnh: Media Quốc hội).
Theo ông Mai, nhu cầu vốn ngân sách Trung ương tối thiểu để thực hiện Chương trình giai đoạn 2026 - 2030 là khoảng 240.697 tỷ đồng. Tuy nhiên, trong tờ trình của Chính phủ, trước mắt vốn Trung ương hỗ trợ trực tiếp mới khoảng 100.000 tỷ đồng, tương đương 41,5% nhu cầu.
"Nếu nguồn vốn không đảm bảo, tiến độ và mục tiêu của Chương trình chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng, thậm chí có nguy cơ không hoàn thành", ông nhấn mạnh.
Vì vậy, đại biểu Mai đề nghị nguồn vốn Trung ương cần giữ vai trò chủ đạo, chiếm tối thiểu 51%, nhất là đối với các địa phương miền núi, vùng cao còn nhiều khó khăn.
Với cơ cấu nguồn vốn theo tờ trình của Chính phủ, theo ông Mai sẽ tạo áp lực rất lớn cho các địa phương, đặc biệt là những nơi khó khăn - đối tượng thụ hưởng chính của Chương trình, bởi các địa phương này chủ yếu dựa vào hỗ trợ Trung ương.
Trong khi đó, doanh nghiệp tại vùng miền núi hầu hết là nhỏ, vừa, thậm chí siêu nhỏ; khả năng huy động nguồn lực rất hạn chế. Người dân - đối tượng nghèo và yếu thế cũng không thể đóng góp nhiều.
Từ đó, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị Chính phủ nghiên cứu điều chỉnh lại tỉ lệ huy động, nhằm tránh tạo gánh nặng cho địa phương và bảo đảm tính linh hoạt khi phân bổ ngân sách.
Đại biểu đồng tình với báo cáo thẩm tra, đề nghị phân bổ vốn cho các địa phương căn cứ theo mức nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương và quy định rõ tỉ lệ hỗ trợ Trung ương cho từng địa phương do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.
Tránh tình trạng "giải mành mành" nguồn vốn
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh (đoàn Lai Châu) thống nhất với định hướng thiết kế về nguyên tắc tập trung, không dàn trải và ưu tiên nguồn vốn cho các địa phương còn nhiều khó khăn nhằm giải quyết dứt điểm các nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, tạo chuyển biến rõ nét và bền vững.
Ông Khánh cho rằng, việc phân bổ nguồn lực cần căn cứ đầy đủ vào mức độ thiếu hụt, nhu cầu thực tiễn và khả năng hấp thụ của từng địa phương, đảm bảo đầu tư đúng trọng tâm, trọng điểm, tránh tình trạng "giải mành mành" dẫn đến kéo dài, kém hiệu quả.
"Nguồn lực có hạn, nếu phân bổ dàn trải sẽ không tạo được kết quả đột phá, không giải quyết được nút thắt cơ bản", ông Khánh nói.
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Ảnh: Media Quốc hội).
Theo ông Khánh, tính chất của chương trình mục tiêu quốc gia đòi hỏi sự đầu tư tập trung để giải quyết và xử lý các vấn đề đa chiều: nghèo đa chiều, thiếu hụt hạ tầng thiết yếu cũng như những đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Nêu thực tiễn triển khai 3 chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021-2025, ông Khánh đánh giá địa phương nào bố trí vốn tập trung, đủ lớn thì kết quả đạt được rõ ràng, tiến độ và chất lượng đều được cải thiện. Do đó, ông cho rằng, tiêu chí phân bổ vốn cần thiết kế dựa trên các yếu tố như mức độ khó khăn của địa phương, tỉ lệ hộ nghèo, tiến độ và số lượng tiêu chí chưa đạt của chương trình.
