Điều bí hiểm về lươn tới nay người ta vẫn chưa thể lý giải được đó chính là cách chúng sinh sản.
Cách đây hơn 2.000 năm, con người đã cố gắng giải mã vòng đời của loài lươn nhưng đều bất lực. Không ai tìm thấy cơ quan sinh sản của chúng, cũng chẳng ai biết chúng sinh ra ở đâu. Phải đến thế kỷ XXI, nhiều bí ẩn mới dần được hé lộ, nhưng đến nay, giới khoa học vẫn chưa từng tận mắt chứng kiến cảnh lươn sinh sản ngoài tự nhiên.
Lươn nước ngọt thuộc chi Anguilla gồm hơn 19 loài phân bố khắp thế giới, từ vùng ôn đới đến nhiệt đới. Chúng có thể sống nhiều năm trong sông, hồ và cửa sông, nhưng điều đặc biệt là chúng không hề sinh ra ở những nơi này. Tất cả đều bắt đầu cuộc đời ngoài đại dương.
Sau khi nở, ấu trùng lươn trong suốt có hình chiếc lá, gọi là leptocephalus, trôi theo các dòng hải lưu suốt nhiều tháng, thậm chí gần một năm, trước khi tiến vào vùng cửa sông. Tại đây, chúng biến thành "lươn thủy tinh" gần như trong suốt, tiếp tục ngược dòng vào sông, hồ để sinh sống từ 5 đến hơn 20 năm.
Loài lươn.
Khi đến tuổi trưởng thành, cơ thể lươn bắt đầu một cuộc "lột xác" ngoạn mục. Da chuyển màu bạc, mắt to hơn để thích nghi với vùng nước sâu, tim và cơ hô hấp phát triển mạnh, trong khi hệ tiêu hóa dần teo lại vì chúng gần như ngừng ăn hoàn toàn. Từ thời điểm đó, lươn bắt đầu cuộc hành trình cuối cùng: bơi hàng nghìn kilomet trở lại đại dương để sinh sản.
Đối với lươn châu Âu và lươn Mỹ, điểm đến là biển Sargasso - vùng biển đặc biệt giữa Đại Tây Dương, không có đường bờ bao quanh mà được giới hạn bởi các dòng hải lưu khổng lồ.
Năm 1923, nhà sinh vật học Johannes Schmidt lần đầu phát hiện những ấu trùng lươn nhỏ nhất tại đây, từ đó suy luận đây chính là "phòng sinh" của loài lươn. Gần một thế kỷ sau, vào năm 2022, công nghệ gắn thẻ vệ tinh mới xác nhận lươn trưởng thành thực sự bơi hơn 5.000 km để trở về vùng biển này.
Điều đáng kinh ngạc là đến nay, chưa một nhà khoa học nào từng ghi hình hoặc quan sát trực tiếp cảnh lươn giao phối và đẻ trứng ngoài tự nhiên.
Không chỉ là một loài cá
Lươn giữ vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái. Chúng ăn động vật không xương sống, giáp xác và cá nhỏ, đồng thời trở thành nguồn thức ăn của rái cá, chim nước và các loài cá lớn. Việc di chuyển liên tục giữa biển và nước ngọt còn giúp vận chuyển chất dinh dưỡng giữa hai hệ sinh thái, được ví như "băng chuyền sinh học" kết nối đại dương với các dòng sông.
Các nhà sinh thái học cũng coi lươn là "chỉ thị môi trường". Một quần thể lươn khỏe mạnh đồng nghĩa hệ thống sông ngòi còn thông suốt, ít ô nhiễm và có khả năng duy trì đa dạng sinh học. Ngược lại, sự suy giảm của chúng thường là tín hiệu cho thấy hệ sinh thái đang gặp vấn đề.
Trong số nhiều mối đe dọa, biến đổi khí hậu được xem là thách thức lớn nhất đối với loài cá bí ẩn này.
Theo các chuyên gia, sự nóng lên của đại dương đang làm thay đổi các dòng hải lưu vốn có vai trò đưa ấu trùng lươn từ biển Sargasso đến châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á. Khi dòng chảy thay đổi về tốc độ hoặc hướng đi, nhiều ấu trùng có thể không còn đến được vùng cửa sông như trước, khiến tỷ lệ sống sót giảm mạnh.
Nhiệt độ nước biển tăng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thức ăn của ấu trùng và làm thay đổi thời điểm di cư. Những tín hiệu môi trường như nhiệt độ, lưu lượng nước hay độ mặn vốn là "đồng hồ sinh học" kích hoạt lươn bắt đầu hành trình sinh sản có thể bị xáo trộn, khiến chúng di cư muộn hoặc sai thời điểm.
Bên cạnh biến đổi khí hậu, đập thủy điện, ô nhiễm hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và hoạt động khai thác lươn non phục vụ nuôi thương phẩm cũng khiến quần thể lươn lao dốc.
Hiện lươn châu Âu được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp, trong khi lươn Nhật Bản và lươn Mỹ thuộc nhóm Nguy cấp. Tại nhiều khu vực, số lượng lươn đã giảm trên 95% kể từ thập niên 1980.
Dù khoa học đã giải mã được nhiều bí mật về hành trình di cư kỳ vĩ của lươn, vẫn còn rất nhiều câu hỏi chưa có lời đáp. Con người vẫn chưa biết chính xác điều gì kích hoạt chúng quay về biển, cũng chưa thể nhân giống thành công hoàn toàn trong điều kiện nuôi nhốt. Và trên hết, chưa ai từng chứng kiến khoảnh khắc loài cá dành cả cuộc đời để trở về nơi mình sinh ra thực hiện sứ mệnh cuối cùng: sinh sản rồi kết thúc vòng đời giữa đại dương bao la.
Theo tài liệu của Worldwildlife
Minh Khang
