Khi nhắc đến những sinh vật đáng sợ nhất của sông Amazon, phần lớn mọi người thường nghĩ ngay đến cá piranha. Hình ảnh những đàn cá với hàm răng sắc nhọn lao vào xé xác con mồi đã trở thành biểu tượng quen thuộc trong phim ảnh, sách báo và các chương trình truyền hình về thiên nhiên hoang dã. Tuy nhiên, thực tế tại lưu vực con sông lớn nhất thế giới lại khác xa tưởng tượng của nhiều người.
Đối với không ít cư dân bản địa sinh sống dọc theo sông Amazon, thứ khiến họ dè chừng không phải là những đàn piranha hung dữ mà là một loài cá nhỏ bé có kích thước chỉ tương đương một chiếc tăm. Đó là cá candiru, hay còn được gọi bằng cái tên quen thuộc hơn là cá tăm.
Nếu chỉ nhìn qua, rất ít người nghĩ rằng sinh vật dài chưa tới 5 cm này lại có thể trở thành nỗi ám ảnh kéo dài qua nhiều thế hệ. Cơ thể bán trong suốt khiến cá tăm gần như hòa lẫn hoàn toàn vào dòng nước đục ngầu của Amazon. Nội tạng bên trong thậm chí có thể nhìn thấy qua lớp da mỏng. Chính kích thước nhỏ bé cùng khả năng ngụy trang tự nhiên khiến việc phát hiện chúng gần như không thể.
Điều làm nên danh tiếng đặc biệt của cá tăm nằm ở lối sống ký sinh hiếm gặp. Khác với phần lớn các loài cá nước ngọt khác, candiru sống bằng cách hút máu những loài cá lớn hơn. Đây là lý do chúng thường được gọi là "cá ma cà rồng" của Amazon.
Trong môi trường tự nhiên, cá tăm thường tìm đến mang của các loài cá lớn. Chúng được trang bị những chiếc gai móc ngược ở phần đầu và nắp mang. Khi phát hiện vật chủ, cá tăm sẽ nhanh chóng chui vào khoang mang, dùng các gai này để bám chắc rồi bắt đầu hút máu. Sau một khoảng thời gian ngắn, chúng tự tách khỏi vật chủ, chìm xuống đáy sông để tiêu hóa trước khi tiếp tục chu kỳ săn tìm mới.
Khả năng xác định vị trí vật chủ của cá tăm cũng đặc biệt không kém. Trong làn nước đục của Amazon, thị giác gần như không phát huy nhiều tác dụng. Thay vào đó, loài cá này dựa vào các tín hiệu hóa học như amoniac và urê được thải ra từ cơ thể cá lớn trong quá trình hô hấp và trao đổi chất.
Chính đặc điểm này đã tạo nên những câu chuyện nổi tiếng nhất về candiru. Từ nhiều thế hệ, cư dân địa phương lưu truyền rằng loài cá này có thể bị thu hút bởi nước tiểu của con người và chui vào niệu đạo. Những câu chuyện như vậy nhanh chóng lan rộng, biến cá tăm thành một trong những sinh vật đáng sợ nhất Amazon trong mắt công chúng toàn cầu.
Các ghi chép liên quan đến hiện tượng này xuất hiện từ khá sớm. Năm 1829, một nhà tự nhiên học người Đức trong chuyến khảo sát Amazon đã ghi nhận việc nhiều người bản địa sử dụng các vật che chắn đặc biệt khi xuống sông. Theo lời giải thích của họ, mục đích chính là để phòng tránh cá tăm.
Đến năm 1891, nhà tự nhiên học Paul Le Cointe được cho là đã tham gia xử lý một trường hợp cá tăm xuất hiện trong cơ thể người. Đây là một trong những ghi chép sớm nhất khiến giới khoa học bắt đầu chú ý đến loài cá đặc biệt này.
Sự kiện gây tiếng vang lớn nhất diễn ra vào năm 1997 tại Brazil. Một thanh niên 23 tuổi khẳng định rằng cá tăm đã chui vào niệu đạo khi anh đang tiểu gần sông Amazon. Người này sau đó phải trải qua cuộc phẫu thuật kéo dài khoảng hai giờ để loại bỏ dị vật. Vụ việc nhanh chóng xuất hiện trên các mặt báo quốc tế và khiến nỗi sợ về candiru lan rộng khắp thế giới.
Tuy nhiên, câu chuyện về khả năng xâm nhập cơ thể người của cá tăm vẫn là chủ đề gây tranh luận trong giới khoa học. Nhiều chuyên gia cho rằng các trường hợp được xác nhận là cực kỳ hiếm. Một số nhà nghiên cứu thậm chí đặt câu hỏi về tính chính xác của các lời kể đã được truyền miệng qua nhiều năm.
Dẫu vậy, chỉ riêng khả năng tồn tại của những sự cố như vậy cũng đủ để biến cá tăm thành sinh vật khiến nhiều người e ngại. Bởi khác với cá piranha hay cá sấu caiman, những mối nguy có thể nhìn thấy bằng mắt thường, candiru gần như vô hình trong môi trường sống của nó.
Thực tế, danh tiếng của cá piranha phần lớn được xây dựng bởi điện ảnh và các câu chuyện cường điệu hóa. Trong tự nhiên, phần lớn các loài piranha khá thận trọng trước sự xuất hiện của con người. Chúng hiếm khi tấn công nếu không bị kích thích hoặc không phát hiện dấu hiệu máu trong nước.
Ngược lại, cá tăm tạo nên nỗi sợ hãi từ chính sự bí ẩn của nó. Một sinh vật nhỏ bé, gần như không thể quan sát, sống ẩn mình trong làn nước đục và gắn liền với những câu chuyện rùng rợn suốt hàng trăm năm rõ ràng dễ trở thành đối tượng của trí tưởng tượng hơn nhiều.
Amazon từ lâu vẫn được xem là một trong những vùng đất hoang dã và khắc nghiệt nhất hành tinh. Hệ sinh thái khổng lồ này là nơi sinh sống của vô số loài động vật có khả năng gây nguy hiểm cho con người, từ cá sấu caiman, cá điện cho tới piranha. Thế nhưng giữa những sinh vật nổi tiếng đó, cá candiru vẫn giữ cho mình một vị trí đặc biệt. Không phải vì kích thước hay sức mạnh, mà bởi nỗi ám ảnh mà loài cá nhỏ bé này đã gieo vào tâm trí con người suốt gần hai thế kỷ qua.
Tham khảo: Zhihu
Đức Khương
