Loài động vật có cặp "răng nanh" đặc biệt ở Việt Nam
Loài động vật được nhắc đến là Hylomys macarong, một thành viên thuộc họ nhím Erinaceidae nhưng có ngoại hình rất khác những con nhím gai quen thuộc. Thay vì mang bộ lông đầy gai cứng, chúng có lớp lông mềm màu nâu sẫm, chiếc mõm nhọn và hình dáng nhỏ bé, trông gần giống một loài chuột chù.
Trong công bố khoa học, nhóm tác giả đề xuất tên tiếng Việt của loài là Chuột voi Đà Lạt . Tuy nhiên, sinh vật này nhanh chóng được truyền thông quốc tế gọi bằng cái tên gây tò mò hơn: "nhím ma cà rồng", bởi cặp răng cửa trên dài, nhọn, trông giống răng nanh ở những cá thể đực trưởng thành.
Loài động vật được nhắc đến là Hylomys macarong, một thành viên thuộc họ nhím Erinaceidae nhưng có ngoại hình rất khác những con nhím gai quen thuộc. (Ảnh: iNaturalist)
Theo nghiên cứu đăng trên Zoological Journal of the Linnean Society, Hylomys macarong là loài cỡ trung bình trong chi Hylomys, với chiều dài đầu và thân trung bình khoảng 13,84cm. Cá thể mẫu chuẩn được sử dụng để mô tả loài có tổng chiều dài 16,5cm, trong đó phần đuôi dài 2,5cm.
Điểm nổi bật nhất của loài động vật này nằm ở cặp răng cửa trên thứ nhất. Ở con đực trưởng thành, cặp răng có chiều dài trung bình 3,6mm; cá thể có răng dài nhất được ghi nhận đạt tới 4,5mm. Con cái cũng có răng cửa dài nhưng ngắn hơn, trung bình khoảng 2,9mm.
Chính đặc điểm đặc biệt ấy đã tạo nên tên khoa học của loài. Các nhà nghiên cứu lựa chọn từ macarong, bắt nguồn từ cách nói "ma cà rồng" trong tiếng Việt, để nhắc tới cặp "răng nanh" nổi bật của con đực trưởng thành.
Mẫu vật ở Lâm Đồng nằm trong bảo tàng suốt 62 năm
Dù mới được khoa học mô tả chính thức vào năm 2023, dấu vết của chuột voi Đà Lạt đã xuất hiện từ hàng chục năm trước.
Mẫu vật chuẩn của loài là một cá thể đực trưởng thành, được nhà nghiên cứu Bernard R. Feinstein thu thập vào ngày 21/7/1961 tại địa điểm khi đó được ghi là Fyan, Lâm Đồng. Khu vực này ngày nay được xác định là Phú Sơn, huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng, nằm ở độ cao khoảng 1.200m so với mực nước biển.
Mẫu vật gồm phần da, hộp sọ và hàm dưới, sau đó được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian ở Washington D.C., Mỹ. Phải tới 62 năm sau ngày được thu thập, mẫu vật này mới trở thành cơ sở quan trọng để giới khoa học chính thức công bố một loài hoàn toàn mới.
Dù mới được khoa học mô tả chính thức vào năm 2023, dấu vết của chuột voi Đà Lạt đã xuất hiện từ hàng chục năm trước. (Ảnh: EurekAlert!)
Đáng chú ý, các mẫu vật khác được nghiên cứu còn cho thấy loài từng xuất hiện ở thác Datanla, Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, ở độ cao khoảng 1.450m; và một điểm thuộc Đắk Lắk, ở độ cao khoảng 500m.
WWF cho biết, loài động vật này cũng từng được một nhóm nghiên cứu của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga chụp ảnh ngoài tự nhiên vào năm 2009. Trước khi công bố khoa học năm 2023 ra đời, các nhà nghiên cứu Nga - Việt từng nhận ra một dòng di truyền khác biệt của nhóm Hylomys tại miền Nam Việt Nam, đặt nền móng cho việc xác định loài mới sau này.
Thông tin này cho thấy Hylomys macarong không chỉ được biết tới qua mẫu vật cũ trong bảo tàng. Loài đã từng được ghi nhận ngoài tự nhiên tại Việt Nam, song việc xác lập danh tính khoa học cần quá trình phân tích hình thái và dữ liệu di truyền kỹ lưỡng kéo dài nhiều năm.
Chỉ được biết đến ở Việt Nam, nhưng chưa rõ còn bao nhiêu cá thể
Theo nghiên cứu mô tả loài, Hylomys macarong hiện chỉ được biết tới tại cao nguyên Langbiang - Đà Lạt, cao nguyên Đắk Lắk và các vùng đất thấp lân cận ở miền Nam Việt Nam. Đây cũng là lý do nhóm tác giả đề xuất tên gọi Chuột voi Đà Lạt cho sinh vật đặc biệt này.
Cơ sở dữ liệu Mammal Diversity Database của Hiệp hội Thú học Hoa Kỳ ghi nhận Hylomys macarong là loài còn sống, đã được tìm thấy ngoài tự nhiên và có quốc gia phân bố là Việt Nam. Tuy nhiên, loài hiện chưa được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế đánh giá tình trạng trong Danh lục Đỏ.
Loài hiện chưa được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế đánh giá tình trạng trong Danh lục Đỏ. (Ảnh: EurekAlert!)
Đến nay, các tài liệu khoa học công bố chưa đưa ra con số về tổng số cá thể chuột voi Đà Lạt còn tồn tại trong tự nhiên. Vì vậy, chưa thể khẳng định loài đang còn bao nhiêu con hay đã ở mức độ đe dọa nào.
Dù vậy, nhóm nghiên cứu cho rằng việc xác định các loài Hylomys có vùng phân bố hẹp, trong đó có Hylomys macarong, mang ý nghĩa quan trọng với bảo tồn. Những loài chỉ phân bố trong phạm vi nhỏ có thể chịu tác động lớn hơn từ mất môi trường sống và biến đổi khí hậu.
Việc một loài động vật có cặp "răng nanh" đặc biệt, chỉ được biết đến ở Việt Nam, được gọi tên sau hơn nửa thế kỷ nằm trong bộ sưu tập bảo tàng cho thấy thiên nhiên nước ta vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá hết.
Câu chuyện của chuột voi Đà Lạt không chỉ gây chú ý vì ngoại hình kỳ lạ hay cái tên gợi liên tưởng tới "ma cà rồng", mà còn nhắc tới giá trị của những khu rừng ở Đà Lạt và vùng phụ cận - nơi có thể vẫn đang lưu giữ nhiều loài sinh vật độc đáo cần được nghiên cứu, nhận diện và bảo vệ kịp thời.
Nguyệt Phạm (Theo OUP, Mammaldiversity, Mongabay)
