Loài động vật đặc hữu, cả thế giới chỉ Việt Nam có
Loài động vật quý hiếm này là voọc mũi hếch, tên khoa học Rhinopithecus avunculus, một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới hiện nay. Đây là loài đặc hữu của Việt Nam, được ghi nhận tại các khu rừng núi đá vôi phía Bắc và hiện có quần thể quan trọng nhất tại rừng Khau Ca, thuộc Vườn quốc gia Du Già, tỉnh Tuyên Quang.
Theo Tổ chức Bảo tồn động, thực vật hoang dã quốc tế Fauna & Flora, voọc mũi hếch vẫn được xếp ở mức cực kỳ nguy cấp. Dù quần thể tại khu vực trọng yếu Khau Ca đang có tín hiệu tăng, tổng số cá thể ngoài tự nhiên của loài này vẫn rất ít, ước tính chỉ khoảng vài trăm cá thể trên toàn cầu. Đợt khảo sát cuối năm 2025 tại Khau Ca ghi nhận quần thể nơi đây khoảng 160 cá thể, bao gồm cả một số cá thể non mới.
Loài động vật quý hiếm này là voọc mũi hếch, tên khoa học Rhinopithecus avunculus, một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới hiện nay. (Ảnh: ThienNhien)
Voọc mũi hếch có ngoại hình rất đặc biệt. Chúng nổi bật với chiếc mũi hếch lên, khuôn mặt sáng, đôi mắt to, bộ lông nâu đen và phần lông quanh mặt nhạt màu hơn. Đuôi của chúng dài hơn thân, phủ lông xù, tạo nên vẻ ngoài dễ nhận diện so với nhiều loài linh trưởng khác.
Không chỉ quý hiếm về số lượng, loài động vật này còn rất nhạy cảm với môi trường sống. Chúng chủ yếu sống trên cây, ít khi xuống đất để tránh nguy hiểm. Khi rừng bị tác động, nguồn thức ăn suy giảm hoặc sinh cảnh bị chia cắt, quần thể voọc mũi hếch có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Một khu rừng đang giữ phần lớn quần thể loài động vật này
Rừng Khau Ca hiện được xem là "phao cứu sinh" của voọc mũi hếch. Fauna & Flora cho biết khu rừng này đang hỗ trợ hơn 80% tổng quần thể voọc mũi hếch trên toàn cầu. Điều này khiến Khau Ca trở thành khu vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chiến lược bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này.
Theo báo Nhân Dân, cuối năm 2025, Fauna & Flora phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang triển khai điều tra hiện trạng phân bố và ước tính kích thước quần thể voọc mũi hếch tại rừng Khau Ca. Đợt điều tra có 15 nhóm khảo sát, làm việc trong 10 ngày liên tiếp tại các ô lưới vùng lõi. Kết quả cho thấy nhóm điều tra phát hiện hai đàn lớn, với số cá thể đếm trực tiếp tối thiểu là 104 con; quy mô hai đàn được ước tính khoảng 104-130 cá thể do một số cá thể có thể khuất trong tán rừng rậm.
Đây là loài đặc hữu của Việt Nam, được ghi nhận tại các khu rừng núi đá vôi phía Bắc và hiện có quần thể quan trọng nhất tại rừng Khau Ca, thuộc Vườn quốc gia Du Già, tỉnh Tuyên Quang. (Ảnh: Dân Việt)
Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học cũng ghi nhận, từ dữ liệu thực địa, nhóm chuyên gia ước tính tổng số voọc mũi hếch đang sinh sống tại khu vực rừng Khau Ca vào khoảng 160 con. Đây là quần thể lớn nhất của loài này trên phạm vi toàn cầu và đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn.
Trước đây, voọc mũi hếch từng được ghi nhận tại một số khu rừng đặc dụng như Tát Kẻ - Bản Bung, Chạm Chu và Tùng Vài. Tuy nhiên, theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang, từ năm 2011, loài này không còn được ghi nhận tại Tát Kẻ - Bản Bung và Chạm Chu; khu rừng Tùng Vài cũng không ghi nhận sự xuất hiện của voọc mũi hếch kể từ năm 2021. Hiện nay, voọc mũi hếch chỉ còn được quan sát duy nhất tại khu rừng Khau Ca thuộc Vườn quốc gia Du Già, với số lượng khoảng hơn 160 cá thể.
Vì sao giới khoa học phải tìm cách "cứu" loài động vật này?
Sự suy giảm của voọc mũi hếch bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân. Các mối đe dọa chính gồm săn bắt, mất sinh cảnh, phá rừng, canh tác thảo quả, xây dựng, thủy điện và suy giảm nguồn thức ăn. Với một loài có số lượng cá thể ít và phân bố hẹp, bất kỳ tác động nào lên sinh cảnh cũng có thể tạo ra rủi ro lớn cho cả quần thể.
Ở góc độ sinh thái, voọc mũi hếch không chỉ là loài động vật quý hiếm cần được bảo vệ vì giá trị đa dạng sinh học. Chúng còn góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng. Thông qua việc ăn quả, lá và di chuyển trong tán rừng, voọc mũi hếch có thể góp phần phát tán hạt giống, hỗ trợ quá trình tái sinh tự nhiên của rừng.
Sự suy giảm của voọc mũi hếch bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân. (Ảnh: ThienNhien)
Trong nhiều năm qua, các tổ chức bảo tồn và cơ quan chức năng đã triển khai nhiều hoạt động để bảo vệ loài động vật này. Fauna & Flora cho biết dự án tại Khau Ca tập trung vào bảo tồn rừng, xây dựng năng lực cho các đối tác địa phương, tuần tra, nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân sống gần khu vực bảo tồn.
Theo Chi cục Kiểm lâm tỉnh Tuyên Quang, để bảo tồn voọc mũi hếch, cần xác định các điểm nóng về săn bắt, vận chuyển, buôn bán, kinh doanh, giết mổ và nuôi trái phép động vật hoang dã; đồng thời tăng cường tuần tra, quản lý lâm sản tại những khu rừng có voọc sinh sống. Công tác tuyên truyền, vận động người dân cùng bảo vệ loài linh trưởng đặc hữu này cũng được xem là nhiệm vụ quan trọng.
Tín hiệu phục hồi tại Khau Ca cho thấy bảo tồn đúng cách có thể giúp một loài động vật từng đứng sát bờ tuyệt chủng có cơ hội phục hồi. Tuy nhiên, với số lượng ngoài tự nhiên vẫn còn rất ít, voọc mũi hếch chưa thoát khỏi nguy cơ. Mỗi cánh rừng được giữ lại, mỗi hành vi săn bắt bị ngăn chặn và mỗi cộng đồng địa phương cùng tham gia bảo vệ thiên nhiên đều có thể trở thành cơ hội sống còn cho loài động vật quý hiếm chỉ Việt Nam có.
Nguyệt Phạm (Theo Báo Nhân dân, NBCA, Fauna-flora)
