Năm 1868, tại dinh thự Down House thanh bình ở nước Anh, nhà khoa học Darwin đã đặt bút viết nên một kết luận đinh ninh trong chương 7 của cuốn sách "Sự biến dị của động vật và thực vật dưới sự thuần hóa": toàn bộ gà nhà trên hành tinh đều có cội nguồn xuất xứ từ đất nước Ấn Độ. Nhận định mang tính kinh điển ấy đã được vô số thế hệ sách giáo khoa và giới học thuật toàn cầu trích dẫn lại suốt hơn một thế kỷ rưỡi.
Tuy nhiên, bức màn bí mật về nguồn gốc thực sự của loài gia cầm đông đảo nhất thế giới này chỉ vừa mới được vén mở trọn vẹn nhờ những bước tiến vượt bậc của ngành khảo cổ học và di truyền học phân tử hiện đại.
Năm 2020, một công trình khoa học công bố trên tạp chí Cell Research do nhóm chuyên gia Trương Á Bình, Ngô Đông Đông và Hàn Kiến Lâm thực hiện dựa trên dữ liệu giải mã 863 bộ gen hoàn chỉnh đã tạo nên một cú chấn động học thuật.
Kết quả phân tích xác định tổ tiên duy nhất của gà nhà là phân loài gà rừng lông đỏ Điền Nam (Gallus gallus spadiceus), vốn sinh sống bản địa tại vùng rừng rậm nam Vân Nam (Trung Quốc), đông bắc Thái Lan và Myanmar. Tọa độ khởi nguyên của loài gà chính thức bị dời về phía đông bắc hàng nghìn cây số, phủ nhận hoàn toàn giả thuyết lâu đời về cội rễ Ấn Độ cũng như miền bắc Trung Quốc.
Trước đó, bức tranh về sự thuần hóa sơ khai cũng được nhóm nghiên cứu quốc tế do Joris Peters thuộc Đại học Munich và Greger Larson thuộc Đại học Oxford làm sáng tỏ trên tạp chí PNAS năm 2022. Sau khi rà soát hơn 600 di chỉ khảo cổ trên toàn cầu, các nhà khoa học khẳng định di tồn xương gà nhà sớm nhất được xác nhận là ở làng nông nghiệp lúa nước Ban Non Wat thuộc đông bắc Thái Lan, có niên đại trong khoảng năm 1650 đến 1250 trước Công nguyên.
Vào thời điểm đó, những hạt thóc rơi vãi sau mùa gặt cùng nguồn côn trùng trồi lên từ các luống cày đã kéo bầy gà rừng lông đỏ rời khỏi tán cây rừng rậm. Những cá thể dạn dĩ, bớt sợ người đã chọn ở lại qua đêm ngay trong bản làng, dần dà khép lại khoảng cách với con người qua từng thế hệ.
Khám phá này đồng thời dập tắt tuyên bố từng gây sốc năm 2014 của nhóm Triệu Hưng Ba thuộc Đại học Nông nghiệp Trung Quốc về bộ xương gà 10.500 năm trước tại di chỉ Nam Trang Đầu (Hà Bắc), bởi các dữ liệu ADN ty thể do Viện Động vật học Côn Minh tái phân tích năm 2018 chỉ ra rằng gen gà nhà chỉ thực sự bùng nổ ở phương bắc vào khoảng 2.500 năm trước, trùng khít với thời kỳ cuối Xuân Thu.
Điều kỳ lạ bậc nhất trong lịch sử nhân loại là động lực thúc đẩy loài chim rừng này rời bỏ quê hương để viễn chinh khắp lục địa Á - Âu hoàn toàn không xuất phát từ nhu cầu dinh dưỡng trên bàn ăn. Vũ khí giúp loài gà chinh phục thế giới ban đầu chính là những sới đá gà đẫm máu và vị thế linh thiêng trong đời sống tâm linh. Gà chọi thiện chiến từng là những tài sản quý giá tột bậc, khiến con người phải mang theo khi vượt núi băng biển.
Tại vùng đất Ba Tư cổ đại, giáo phái Zoroastrian coi việc sát hại gà trống là trọng tội báng bổ. Bộ kinh Vendidad thuộc kinh điển Avesta tôn vinh tiếng gáy gà trống là vũ khí diệt trừ thế lực hắc ám do chính thần ánh sáng Ahura Mazda tạo ra.
Thần thoại kể rằng vua rắn tà ác Zahhak bị xiềng dưới chân núi Damavand luôn tìm cách liếm đứt xích sắt trong đêm, nhưng mỗi khi dây xích sắp đứt thì tiếng gà gáy đầu tiên vang lên báo hiệu Mặt Trời mọc, giúp phục hồi xiềng xích và cứu rỗi nhân loại. Khi người Hy Lạp tiếp nhận loài vật này qua Ba Tư, họ gọi chúng là "chim Ba Tư".
Tại thành bang Athens, chọi gà nhanh chóng trở thành môn thể thao quốc gia. Năm 480 trước Công nguyên, danh tướng Themistocles từng lấy trận chiến giữa hai con gà để khích lệ binh sĩ trước trận đánh Salamis lịch sử. Người La Mã sau đó cũng phát cuồng vì chọi gà, thậm chí mang đàn gà thần lên chiến hạm để xem điềm mổ thóc bói toán trước giờ xuất trận.
Ở bờ đông thế giới, sự cuồng nhiệt cũng diễn ra tương tự. Sách "Tả truyện" từng ghi lại biến cố lịch sử vào năm Chiêu Công thứ 25, khi hai gia tộc quý tộc quyền thế họ Quý và họ Hậu nước Lỗ tổ chức trận chọi gà sinh tử. Gia tộc họ Quý bọc giáp da cho gà, còn nhà họ Hậu trang bị cựa sắt nhọn hoắt. Vụ cá cược chọi gà leo thang thành một cuộc xung đột vũ trang đẫm máu, châm ngòi cho biến loạn cung đình khiến ngay cả vua Lỗ Chiêu Công cũng phải trốn chạy lưu vong rồi bỏ mạng nơi đất khách.
Chỉ đến khi Đế quốc La Mã bành trướng quyền lực ra khắp các vùng lãnh thổ, số phận của loài gà mới rẽ sang một hướng đi hoàn toàn khác: bước thẳng từ bệ thờ tâm linh vào những chiếc nồi sắt ẩm thực.
Tại đảo Anh thời kỳ đồ sắt, Julius Caesar từng ghi chép trong tác phẩm "Chiến tranh Gaul" rằng người dân bản địa coi việc ăn thịt gà là điều cấm kỵ phạm luật thần linh, suốt năm thế kỷ họ chỉ trân trọng chôn cất nguyên vẹn xương gà vào mộ phần như sứ giả kết nối âm dương.
Thế nhưng, đến thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên, vó ngựa viễn chinh của La Mã đã biến đảo Anh ngập tràn những hố rác quân sự chứa đầy mảnh xương gà mang dấu vết chặt băm của dao bếp.
Giới quý tộc La Mã đã biến thịt gà thành công cụ phô trương đẳng cấp bằng những kỹ nghệ vỗ béo tàn khốc. Nhà nông học Columella ghi lại cách thức thiến gà trống, giam cầm chúng trong những căn phòng tối tăm ấm áp và nhồi nhét bột lúa mạch ngâm rượu mật ong cho tới khi béo nục nịch không thể di chuyển.
Đỉnh cao của sự xa hoa thuộc về chuyên gia ẩm thực Apicius, người được triết gia Seneca ghi nhận đã phung phí hơn một trăm triệu đồng sesterce chỉ để thỏa mãn thú ăn uống. Khi kiểm tra thấy gia sản chỉ còn vẻn vẹn mười triệu sesterce - số tiền không còn đủ duy trì chuẩn mực ẩm thực thượng lưu quen thuộc, Apicius đã chọn cách uống thuốc độc tự sát, để lại danh tiếng cho cuốn cẩm nang dạy nấu ăn kinh điển thời hậu thế.
Ngày nay, số lượng gà nhà nuôi nhốt trên toàn cầu đã vượt ngưỡng hai mươi tỷ con, áp đảo hoàn toàn mọi giống loài lông vũ khác trên Trái Đất và gấp hơn mười lần loài chim hoang dã đông nhất là chim quelea mỏ đỏ.
Tại các trang trại khổng lồ ở bang Mato Grosso của Brasil, mỗi dãy chuồng kín chứa tới ba mươi nghìn cá thể gà thịt lông trắng trải qua vòng đời vỏn vẹn bốn mươi hai ngày mà chưa từng một lần được thấy ánh sáng tự nhiên.
Dù vẫn mang bộ mã di truyền gần như tương đồng với tổ tiên gà rừng nơi thâm sơn cùng cốc vùng nam Vân Nam và bắc Thái Lan, nhưng chưa đầy một phần trăm biến đổi dưới bàn tay con người đã tước đi vĩnh viễn khả năng bay lượn lên cành cây của chúng.
Từ Kenya, Thiên Tân cho đến vùng băng giá Alaska, loài chim bị con người biến đổi triệt để nhất này đã hoàn tất hành trình thiên di vĩ đại kéo dài hàng thiên niên kỷ: khởi đầu là thánh vật thiêng liêng, chuyển mình thành dũng sĩ sới bạc và sau cùng kết thúc bằng việc trở thành món ăn trên bàn tiệc của nhân loại.
Đức Khương
