Loài hoa này có sắc đỏ cam rực như ngọn lửa, cánh hoa uốn cong mềm mại đầy mê hoặc, chỉ cần nhìn thoáng qua cũng khiến du khách dừng chân giữa rừng. Thế nhưng, ẩn sau vẻ đẹp rực rỡ ấy lại là sự nguy hiểm đến mức các vườn quốc gia phải treo biển cảnh báo.
Loài hoa này có sắc đỏ cam rực như ngọn lửa, cánh hoa uốn cong mềm mại đầy mê hoặc. (Ảnh: Gardenia)
Đó chính là ngót nghẹo (Gloriosa superba), loài hoa mà Vườn Quốc gia Côn Đảo mới đây nhấn mạnh du khách tuyệt đối không được ngắt, sờ hay đưa lên mũi ngửi.
Vẻ đẹp mê hoặc của loài hoa "ngọn lửa rừng"
Theo thông tin từ Vườn Quốc gia Côn Đảo, ngót nghẹo xuất hiện nhiều dọc các tuyến sinh thái, nhất là khu vực đồi cát và bìa rừng. Loài cây này thu hút ngay từ cái nhìn đầu tiên: thân leo có thể vươn tới 5–6 mét, lá dài với chót biến thành vòi cuốn giúp cây bám vào thân gỗ để phát triển. Điểm gây ấn tượng nhất là bông hoa với sáu cánh cong ngược, đổi màu từ vàng cam sang đỏ đậm khi nở hoàn toàn, khiến bông hoa trông như một ngọn lửa đang bùng lên giữa nền lá xanh.
Ngót nghẹo xuất hiện nhiều dọc các tuyến sinh thái, nhất là khu vực đồi cát và bìa rừng. (Ảnh: Central pharmacy)
Ngót nghẹo thuộc họ Colchicaceae là họ hoa bả chó, vốn nổi tiếng với nhiều loài chứa độc. Trên thế giới, cây phân bố rộng ở Nam Á, Đông Nam Á và nhiều vùng châu Phi. Tại Việt Nam, ngót nghẹo tập trung nhiều ở miền Trung, Tây Nguyên và các vùng ven biển có rừng ngập mặn. Quả cây dạng nang dài, khi chín mở ra để lộ những hạt màu đỏ tươi trông vô cùng bắt mắt.
Quả cây dạng nang dài, khi chín mở ra để lộ những hạt màu đỏ tươi trông vô cùng bắt mắt. (Ảnh: Alamy)
Cũng chính vẻ đẹp rực rỡ ấy khiến nhiều du khách tò mò, thậm chí muốn hái mang về hoặc ngửi thử hương hoa. Tuy nhiên, các kiểm lâm viên tại Côn Đảo nhấn mạnh hành động tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro lớn, bởi toàn thân cây từ củ, rễ, thân, lá đến cả hạt đều chứa độc.
Độc tố mạnh đến mức có thể gây suy đa tạng
Các tài liệu sinh học và y văn quốc tế ghi nhận ngót nghẹo chứa lượng lớn alkaloid độc, đặc biệt là colchicine. Đây là chất có khả năng ức chế phân bào mạnh, từng được sử dụng trong y học cổ truyền Ấn Độ nhưng luôn kèm theo cảnh báo nghiêm ngặt về liều lượng.
Các nghiên cứu công bố trên Indian Journal of Nephrology và BMC Pharmacology & Toxicology cho thấy chỉ cần tiếp xúc hoặc ăn nhầm một lượng nhỏ củ hay hạt của loài cây này đều có thể gây ra những triệu chứng nguy hiểm. Ban đầu, người ngộ độc sẽ có dấu hiệu buồn nôn, đau bụng, nôn mửa và tiêu chảy nặng. Khi độc tố ngấm sâu, bệnh nhân có thể xuất hiện suy gan, suy thận, rối loạn huyết học và rụng tóc toàn thân. Một số trường hợp được ghi nhận tại Sri Lanka và Ấn Độ đã tử vong sau khi nhầm củ ngót nghẹo với củ ăn được.
Các tài liệu sinh học và y văn quốc tế ghi nhận ngót nghẹo chứa lượng lớn alkaloid độc, đặc biệt là colchicine. (Ảnh: Nurserylive)
Đáng chú ý, có trường hợp tại Sri Lanka từng bị suy thận cấp và rụng toàn bộ tóc chỉ sau khi uống nước trà được nấu chung với hạt cây ngót nghẹo, do tưởng rằng đó là gia vị bản địa. Các bác sĩ xác nhận độc tố colchicine từ hạt cây là nguyên nhân gây ra tình trạng này.
Ngay cả việc chỉ chạm vào nhựa cây hoặc vò nát lá cũng có thể gây kích ứng da ở những người có cơ địa nhạy cảm. Chính vì vậy, cảnh báo của Vườn Quốc gia Côn Đảo: "Du khách chỉ được chụp hình, không sờ, không ngắt, không đưa lên mũi ngửi" là hoàn toàn có cơ sở khoa học.
Vì sao loài cây độc vẫn được sử dụng làm thuốc?
Dù chứa độc tính mạnh, ngót nghẹo từng xuất hiện trong y học truyền thống Ấn Độ hàng trăm năm trước. Rễ và củ của cây từng được nghiền mịn, pha loãng để sử dụng trong một số trường hợp đặc biệt như thúc đẻ hoặc hỗ trợ đẩy nhau thai. Một số tài liệu cổ còn ghi nhận việc dùng cây để trị giun cho gia súc, chữa rắn cắn hay điều trị bệnh ngoài da.
Dù chứa độc tính mạnh, ngót nghẹo từng xuất hiện trong y học truyền thống Ấn Độ hàng trăm năm trước. (Ảnh: JungleDragon)
Tuy nhiên, hầu hết các tài liệu hiện đại đều cảnh báo rằng việc sử dụng loài cây này làm thuốc tiềm ẩn nguy cơ rất lớn. Liều điều trị và liều gây ngộ độc của colchicine nằm rất sát nhau, khiến việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Tại Việt Nam, dù có một vài tài liệu nhắc đến ngót nghẹo trong danh mục cây thuốc, thực tế y học hiện đại không sử dụng vì rủi ro cao hơn lợi ích.
Đối với các khu bảo tồn và vườn quốc gia, ngót nghẹo được xem là loài cần được quan sát, bảo vệ và nhắc nhở du khách giữ khoảng cách. Cây đóng vai trò nhất định trong hệ sinh thái rừng, nhưng không thích hợp để trồng làm cảnh hoặc sử dụng trong khu dân cư.
Cảnh báo cho du khách: Đẹp không đồng nghĩa với an toàn
Thông báo của Vườn Quốc gia Côn Đảo cho thấy việc trang bị kiến thức về thực vật bản địa là vô cùng cần thiết khi tham quan rừng. Những loài cây có màu sắc rực rỡ thường mang cơ chế tự vệ tự nhiên, cảnh báo các loài ăn cỏ rằng chúng có độc. Con người, vì không hiểu tín hiệu ấy, dễ bị hấp dẫn bởi vẻ đẹp và vô tình tiếp xúc.
Tuy nhiên, hầu hết các tài liệu hiện đại đều cảnh báo rằng việc sử dụng loài cây này làm thuốc tiềm ẩn nguy cơ rất lớn. (Ảnh: Auckland Botanic Gardens)
Ngót nghẹo là một ví dụ điển hình: hoa đẹp, màu sắc bắt mắt, dễ gây tò mò, nhưng độc tính lại rất cao. Nguyên tắc khi tham quan rừng sinh thái luôn là "quan sát bằng mắt, không chạm tay, không nắn ngửi và không đem về nhà bất kỳ loài cây lạ nào".
Vẻ đẹp của loài hoa này thuộc về thiên nhiên, và cách thưởng ngoạn an toàn nhất là để nó đứng đúng vị trí của nó ở giữa rừng, nơi nó giữ vai trò trong hệ sinh thái, không bị xâm hại bởi sự tò mò của con người.
Nguyệt Phạm (Theo NIH, IJRC, Researchgate)
