Nếu bạn nhìn thấy một hộp sọ có hình dáng phần đỉnh nhọn hoắt, đừng nghĩ đó là một nhân vật viễn tưởng. Đó chính là hộp sọ của một sinh vật có thật trong lịch sử tiến hóa: chi Paranthropus, thường được gọi là cận nhân. Chúng là những người họ hàng xa của chi Homo (người) chúng ta, đã từng sinh sôi mạnh mẽ ở châu Phi trước khi hoàn toàn tuyệt chủng khoảng một triệu năm trước.
Câu chuyện về việc khám phá ra chi Paranthropus bắt đầu vào năm 1938 tại Nam Phi. Cậu học sinh mười lăm tuổi Gert Terblanche tình cờ tìm thấy một vài mảnh hóa thạch răng hàm khổng lồ và giao chúng cho nhà sinh học Robert Broom.
Với nhạy cảm khoa học, Broom nhanh chóng nhận ra đây không phải là răng của bất kỳ loài ăn cỏ thông thường nào, mà là hóa thạch của một loài vượn người chưa từng được biết đến. Sau những đợt khai quật tiếp theo, Broom đã chính thức mô tả loài này và đặt tên là Paranthropus robustus.
Những năm sau đó, các nhà cổ nhân chủng học nổi tiếng như Mary và Louis Leakey tiếp tục tìm thấy các hộp sọ và mảnh xương khác ở Đông Phi, mở rộng thêm hiểu biết về chi này với các loài như Paranthropus boisei.
Cho đến nay, giới khoa học đã xác định được ba loài chính thuộc chi Paranthropus: Paranthropus boisei, Paranthropus robustus và Paranthropus aethiopicus.
Về mặt ngoại hình, Paranthropus có vóc dáng khá thấp bé, chỉ dao động từ 1,2 đến 1,4 mét. Thể tích não của chúng cũng rất khiêm tốn, chỉ nhỉnh hơn một chút so với tinh tinh và chưa bằng một phần ba não bộ của người hiện đại.
Tuy nhiên, điểm đặc biệt nhất của Paranthropus chính là hệ thống nhai cực kỳ phát triển, khiến giới khoa học ưu ái đặt cho chúng biệt danh là "người kẹp hạt dẻ". Hộp sọ của chúng sở hữu một mào dọc nổi bật chạy ngang qua đỉnh đầu, có chức năng làm điểm tựa cho những bó cơ hàm khổng lồ bám vào xương gò má xòe rộng.
Kết hợp với hàm răng có lớp men siêu dày, cấu trúc này tạo ra một lực cắn kinh hoàng, giúp chúng dễ dàng nghiền nát các loại thức ăn thô cứng như hạt, quả hạch và rễ cây dai dẳng.
Giới khoa học suy đoán rằng chúng có lối sống quần thể tương tự như loài khỉ đột ngày nay, do một con đực đầu đàn thống lĩnh. Dù đôi khi chúng có thể ăn một chút thịt, nhưng thực vật cứng vẫn là nguồn thức ăn chủ đạo.
Điều thú vị là Paranthropus không hề sống đơn độc. Trong khoảng thời gian từ 2,7 triệu đến 1,2 triệu năm trước, chúng đã chia sẻ môi trường sống với nhiều tổ tiên của chúng ta như Homo habilis (người khéo léo) hay Homo erectus (người đứng thẳng).
Thậm chí, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những dấu chân của Paranthropus và Homo erectus ở gần nhau tại hồ Turkana (Kenya), chứng tỏ hai giống loài này đã đi lại trong cùng một khu vực và hoàn toàn nhận thức được sự hiện diện của đối phương. Chúng đã tồn tại song song trong suốt một khoảng thời gian dài lên tới 850.000 năm.
Vậy tại sao một chi vượn người phân bố rộng rãi và sở hữu lực cắn vô địch như vậy lại bị tuyệt chủng? Nguyên nhân dường như đến từ chính điểm mạnh nhất của chúng. Sự tuyệt chủng của bất kỳ giống loài nào cũng thường là hệ quả của nhiều yếu tố cộng hưởng.
Trong trường hợp của Paranthropus, sự biến đổi khí hậu khắc nghiệt ở châu Phi đã làm thay đổi hoàn toàn thảm thực vật. Môi trường trở nên khô hạn hơn, làm sụt giảm nghiêm trọng nguồn thức ăn cứng mà chúng vốn dĩ phụ thuộc.
Trong khi đó, hệ thống tiêu hóa và cấu trúc hàm của chúng đã tiến hóa quá chuyên biệt để chỉ phục vụ một loại thức ăn duy nhất. Sự chuyên biệt hóa cực đoan này đã tước đi khả năng thích nghi linh hoạt khi môi trường sống đảo lộn.
Ngược lại, các loài thuộc chi Homo có bộ não phát triển hơn, chế độ ăn tạp và khả năng chuyển đổi nguồn thức ăn tốt hơn, dần dần chiếm thế thượng phong trong cuộc chiến sinh tồn. Cạnh tranh tài nguyên khốc liệt cùng với sự hạn chế về sinh lý đã đẩy chi Paranthropus vào ngõ cụt của quá trình tiến hóa.
Sự tồn tại của Paranthropus còn mang lại một hệ lụy bất ngờ khác cho nhân loại. Theo một nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí Virus Evolution, các nhà khoa học đặt ra giả thuyết rằng Paranthropus boisei chính là vật chủ trung gian truyền virus herpes sinh dục (HSV-2) sang tổ tiên Homo erectus của chúng ta.
Họ suy đoán rằng Paranthropus có thể đã nhiễm virus khi ăn thịt những con tinh tinh cổ đại mang mầm bệnh. Sau đó, thông qua việc sinh sống quanh các nguồn nước chung, hoặc thậm chí là khi Homo erectus săn bắt Paranthropus làm thức ăn, virus đã thực hiện một bước nhảy vọt quan trọng sang loài mới, để lại hệ quả kéo dài cho đến tận ngày nay.
Dù đây chỉ là một giả thuyết, nó cũng đủ cho thấy mối liên kết phức tạp và gần gũi giữa hai giống loài từng chia sẻ chung một bầu trời châu Phi thuở hồng hoang.
Tham khảo: Newscientist
Đức Khương
