Công trình cổ bị nhầm lẫn và bước đột phá từ công nghệ ADN
Hàng nghìn năm trước, khi những mầm mống văn minh đầu tiên bắt đầu xuất hiện trên mảnh đất Trung Quốc cổ đại, một cộng đồng cư dân đã âm thầm kiến tạo nên những công trình vô cùng đồ sộ. Đó chính là người Thạch Mão, những người sinh sống tại Thiểm Tây thuộc miền trung Trung Quốc từ năm 2300 đến năm 1800 trước Công nguyên.
Trong thời gian dài, những bức tường thành uy nghi tại đây từng bị nhầm là một phần của Vạn Lý Trường Thành. Chỉ đến khi các hiện vật bằng ngọc được phát hiện, giới khoa học mới nhận ra cơ sở hạ tầng này có niên đại lâu đời hơn rất nhiều.
Do khoảng cách thời gian quá xa xôi, các phương pháp khảo cổ học truyền thống gặp rất nhiều hạn chế trong việc làm rõ thân phận, nguồn gốc cũng như lối sống thực sự của cư dân Thạch Mão.
Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ hiện đại, đặc biệt là kỹ thuật phân tích ADN cổ đại tinh vi, đã mở ra chương mới cho các nhà khoa học. Nhờ đó, giới nghiên cứu có thể phác họa bức chân dung chi tiết hơn về những cư dân đầu tiên định cư tại đây.
Nghi lễ hiến tế phân biệt giới tính tại di tích Thạch Mão
Mới đây, một nghiên cứu quan trọng trên tạp chí Nature đã công bố phát hiện gây chấn động. Bằng chứng phân tích ADN cho thấy người Thạch Mão từng thực hiện tục hiến tế người một cách thường xuyên và có tổ chức dựa trên một hệ thống niềm tin phân biệt giới tính rõ rệt.
Dữ liệu di truyền chỉ ra rằng nam giới và nữ giới bị hiến tế ở những địa điểm hoàn toàn riêng biệt, phục vụ cho những mục đích tâm linh khác nhau. Cụ thể, các vụ hiến tế nạn nhân nam giới tập trung xung quanh khu vực cổng phía đông của tòa thành. Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng những người đàn ông này bị sát hại trong quá trình xây dựng tường thành.
Trong khi đó, việc hiến tế nữ giới lại diễn ra gần khu vực lăng mộ của tầng lớp thượng lưu. Phụ nữ được cho là một phần của truyền thống thờ cúng tổ tiên, bị hiến tế nhằm tôn vinh các vị lãnh đạo, quý tộc hoặc người cai trị đã khuất.
Các tác giả của nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc hoàn toàn thiếu hụt mối quan hệ họ hàng giữa chủ nhân lăng mộ thượng lưu và những nạn nhân bị hiến tế bên trong mộ cho thấy thực tế: các ngôi mộ được xây dựng tập trung xung quanh giới tinh hoa và gia đình của họ, còn nghi lễ hiến tế được thực hành nghiêm ngặt dựa trên địa vị xã hội. Phát hiện này phản ánh một hệ thống tổ chức xã hội chặt chẽ, gắn liền với một mô hình xã hội phát triển phức tạp.
Hành trình tiến hóa bản địa và mối giao thoa di truyền
Nghiên cứu di truyền còn mang đến những phát hiện quan trọng về nguồn gốc của cộng đồng này. Dữ liệu phân tích ADN khẳng định người Thạch Mão khả năng cao là hậu duệ của văn hóa Ngưỡng Thiều - nền văn hóa xuất hiện lần đầu tiên dọc theo lưu vực sông Hoàng Hà vào khoảng năm 5000 trước Công nguyên.
Đánh giá về ý nghĩa công trình, nhà sinh học nhân học kiêm nhà sinh học khảo cổ Michael Rivera thuộc Đại học Hồng Kông (người không tham gia trực tiếp vào nghiên cứu) cho biết các nghiên cứu ADN cổ đại mang lại giá trị to lớn vì giúp tái hiện lịch sử di dân trong quá khứ.
Bằng cách so sánh kết quả ADN tại một di tích với các mẫu trước đó, giới khoa học có thể xác định xem các nhóm dân cư có mối quan hệ dòng họ hay đã di cư đến những vùng đất khác nhau tại châu Á.
Chia sẻ với SCMP, ông Michael Rivera cho biết người Thạch Mão có liên hệ di truyền trực tiếp với các nhóm từng sinh sống trong cùng khu vực từ thời kỳ sớm hơn. Họ không phải là những kẻ chinh phục hay người di cư mới đến. Trái lại, họ đã tiến hóa liên tục tại địa phương qua nhiều thế kỷ và kết nối bền chặt với các cộng đồng cư dân ở Sơn Tây (Trung Quốc) cũng như Nội Mông (Trung Quốc), thể hiện sự liên tục đáng kinh ngạc về sắc tộc lẫn văn hóa.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giao thoa di truyền giữa người Thạch Mão với hai nhóm cư dân lân cận: văn hóa Đào Tự ở phía nam Sơn Tây và người Dụ Dân từ Nội Mông của Trung Quốc. Trong đó, yếu tố di truyền từ người Dụ Dân đặc biệt kéo dài, phản ánh quá trình chung sống lâu dài giữa hai cộng đồng.
Đáng chú ý, đây cũng là hai trường hợp giao thoa nổi bật duy nhất được ghi nhận, cho thấy người Thạch Mão không tương tác quá cởi mở với các nền văn hóa lân cận khác.
Cấu trúc quyền lực và góc nhìn về chính trị 4.000 năm trước
Một điểm đáng chú ý khác là bằng chứng về việc quyền lực trong xã hội Thạch Mão được truyền nối qua các thế hệ gia đình, mang nhiều nét tương đồng với các chế độ quân chủ ở thời kỳ sau này. Mặc dù mang tính phụ quyền, nhưng phụ nữ vẫn có thể vươn lên nắm giữ những vị trí quyền lực cao nhất.
Nhà nghiên cứu Michael Rivera nhận định các mẫu ADN lấy từ lăng mộ thượng lưu cho thấy những dòng họ kéo dài qua nhiều thế hệ. Đây là dấu hiệu cho thấy một hệ thống phân cấp xã hội đã được thiết lập chặt chẽ, trong đó các động lực quyền lực được tích hợp sâu sắc vào cấu trúc xã hội. Việc giới tinh hoa điều phối bản dạng và trật tự xã hội đại diện cho một tập hợp các quy tắc chính trị 4.000 năm tuổi đầy bí ẩn mà khoa học hiện đại đang từng bước khai quật.
Tham khảo: SCMP
Đức Khương
