Theo ghi chép dân gian, từ năm Tự Đức thứ 17 đến năm Tự Đức 24, chim sâm cầm là đặc sản tiến vua của vùng Hồ Tây. Loài chim di cư từ phương Bắc, sống thành đàn ở những nơi có nhiều nước như ao, hồ, đầm lầy, sông ngòi, nơi thảm thực vật thủy sinh phát triển.
Tên gọi "sâm cầm" gắn với truyền thuyết chim ăn sâm quý trên núi, nên thịt được coi là vị thuốc đại bổ, mềm, đỏ tươi và thường được chế biến thành những món cầu kỳ, chỉ dành cho tầng lớp vua chúa, quý tộc.
Chính sự quý hiếm và danh xưng "tiến vua" khiến sâm cầm từng bị săn bắt tràn lan, đến mức gần như vắng bóng ngoài tự nhiên.
Về mặt khoa học, sâm cầm (Fulica atra) thuộc họ Gà nước, phân bố ở nhiều vùng châu Á và một phần châu Âu. Đây là loài chim bán thủy sinh, bơi lội giỏi, thường sinh sống ở các vùng đất ngập nước.
Là loài di cư, sâm cầm thường bay từ những vùng lạnh xuống các khu vực ấm hơn vào mùa đông. Trong quan niệm xưa, sự xuất hiện của loài chim này còn được coi là biểu tượng của may mắn, tài lộc và thịnh vượng.
Loài chim giữ vai trò sinh thái quan trọng
Không chỉ mang giá trị văn hóa, sâm cầm còn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Chúng góp phần kiểm soát côn trùng, duy trì cân bằng sinh học ở các vùng đất ngập nước. Sự hiện diện hay biến mất của loài chim này cũng được xem là "chỉ báo" cho sức khỏe của môi trường sống.
Biết tới giá trị của loài chim quý, anh Phạm Văn Hùng, một nông dân ở xã Nghĩa Phương (Bắc Ninh), đã trở thành người tiên phong đưa sâm cầm từ tự nhiên vào mô hình chăn nuôi kinh tế.
Cơ duyên đến khá tình cờ, khi thấy người dân địa phương phát hiện sâm cầm mẹ làm tổ ven bờ ao, trong bụi cỏ, anh Phạm Văn Hùng mang trứng về ấp thử. Nhận thấy tiềm năng của loài chim này, vốn có kinh nghiệm chăn nuôi, anh Hùng bắt đầu thu mua trứng và chim non để nghiên cứu tập tính sinh học, chế độ dinh dưỡng và dần xây dựng mô hình nuôi bài bản.
Trên diện tích khoảng 17.000 m², trang trại của anh hiện là "ngôi nhà" của gần 10.000 con chim bố mẹ. Mỗi năm, cơ sở này nhân giống và cung cấp ra thị trường khoảng 40.000 con, chủ yếu cho các nhà hàng, khách sạn cao cấp trên cả nước.
Giá trị kinh tế của sâm cầm được đánh giá vượt trội so với nhiều loại gia cầm thông thường. Một quả trứng có giá từ 100.000 đến 200.000 đồng. Chim trưởng thành có thể bán với giá gần 1 triệu đồng mỗi con, thậm chí cao hơn khi khan hàng. Những cặp chim giống thuần chủng, khỏe mạnh được giao dịch với mức giá trên 2 triệu đồng. Theo anh Hùng, lợi nhuận trung bình mỗi năm từ mô hình này vượt mốc 1 tỷ đồng – con số đáng mơ ước đối với một trang trại quy mô hộ gia đình – Thông tin trên Báo VNN.
Về kỹ thuật, sâm cầm thuộc nhóm thủy cầm, thích nghi khá tốt với môi trường nuôi nhân tạo. Chim ít bệnh, tỷ lệ sống của chim non cao, không đòi hỏi chăm sóc quá phức tạp. Thức ăn chủ yếu là cám gà, cám vịt kết hợp với rau xanh như lục bình, giá đỗ. Thời gian sinh trưởng ngắn, chỉ khoảng ba tháng là có thể xuất bán, giúp người nuôi quay vòng vốn nhanh.
Tuy nhiên, do là động vật hoang dã, việc nuôi sâm cầm phải tuân thủ đầy đủ các quy định pháp lý: từ chứng nhận nguồn gốc con giống, mã số cơ sở nuôi, đến kiểm tra định kỳ và xác nhận của cơ quan kiểm lâm.
Không dừng lại ở việc làm giàu cho riêng mình, anh Hùng còn vận động bà con địa phương tham gia nuôi theo chuỗi. Anh sẵn sàng chia sẻ con giống, kỹ thuật và định hướng thị trường để hình thành vùng chăn nuôi tập trung, vừa đảm bảo chất lượng, vừa tạo đầu ra ổn định.
Từ "sản vật tiến vua" từng đứng trước nguy cơ biến mất, sâm cầm đang được hồi sinh trong một hướng đi mới: gắn bảo tồn với phát triển kinh tế, để giá trị văn hóa và sinh thái tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hiện đại.
