Một chiếc máy bay phản lực bị mất tín hiệu định vị trên vùng biển Baltic, nhưng câu chuyện sau đó không còn đơn giản chỉ là sự cố của một chuyến bay.
Tuần trước, máy bay của Không quân Hoàng gia Anh chở Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey đã bị mất tín hiệu GPS suốt ba giờ bay sau chuyến thăm binh sĩ Anh tại Estonia – một thành viên NATO.
Phi công buộc phải dùng hệ thống dẫn đường dự phòng để điều khiển máy bay. Giới chức Anh cho biết hiện vẫn chưa thể khẳng định chiếc máy bay có bị cố tình gây nhiễu hay không.
May mắn là máy bay đã hạ cánh an toàn.
Không có tên lửa nào được phóng đi, cũng không có biên giới NATO nào bị xâm phạm theo cách thông thường. Nhưng vụ việc vẫn khiến NATO phải cân nhắc liệu đây có phải là một hành động nghiêm trọng hay không.
Trong nhiều năm qua, NATO thường xử lý những tình huống như vậy theo cách rất thận trọng dưới sự dẫn dắt của Mỹ theo Newseek.
Nhưng gần đây, khi vai trò lãnh đạo của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump bắt đầu lung lay, còn các nước châu Âu ngày càng mất kiên nhẫn, thế cân bằng cũ cũng dần thay đổi.
Vùng xám và sự do dự của NATO
Theo báo cáo Cân bằng Quân sự của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), sườn phía đông NATO đang phải đối mặt với ngày càng nhiều hoạt động “vùng xám” từ Nga như máy bay không người lái, xâm nhập, phá hoại và gây nhiễu. Các nước tuyến đầu đang tăng tốc xây công sự, nâng cấp giám sát và bổ sung hệ thống phòng không tầm ngắn.
Tổng thống Séc Petr Pavel mới đây cáo buộc Moscow đã học được cách hành động “gần chạm ngưỡng Điều 5 của NATO nhưng luôn dừng lại ngay trước giới hạn đó”.
Ông Pavel kêu gọi NATO phải “thể hiện sức mạnh”.
Theo ông, liên minh cần tính tới những biện pháp đáp trả đủ mạnh, thậm chí bất đối xứng, như vô hiệu hóa internet hoặc vệ tinh của Nga, cắt kết nối ngân hàng Nga với hệ thống tài chính toàn cầu hoặc bắn hạ các máy bay vi phạm không phận đồng minh.
NATO phụ thuộc vào Mỹ
Tuy nhiên, châu Âu hiện vẫn chưa thể nhanh chóng tách khỏi vai trò quân sự của Mỹ.
Mỹ đang giữ vai trò xương sống của NATO với những năng lực cực kỳ tốn kém và khó thay thế như tình báo, giám sát, trinh sát, tiếp nhiên liệu trên không, vận tải quân sự chiến lược và nhiều năng lực quân sự cấp cao khác.
Viện nghiên cứu quốc phòng RUSI cho rằng nếu muốn giảm phụ thuộc vào Washington, châu Âu trước tiên phải tự xây dựng được các năng lực mà hiện chỉ quân đội Mỹ mới đảm đương nổi.
Đó là rào cản rất lớn đối với mọi ý tưởng về một NATO châu Âu có thể thay thế hoàn toàn Mỹ, đặc biệt khi còn liên quan tới sức mạnh hạt nhân của Washington.
Nhưng vai trò của Mỹ cũng chính là yếu tố giúp NATO kiềm chế leo thang căng thẳng.
Năm ngoái, Tổng thống Donald Trump từng khiến nhiều người lo ngại khi trả lời câu hỏi về cam kết bảo vệ đồng minh theo Điều 5 bằng câu nói: “Còn tùy định nghĩa của bạn là gì.”
Trong lúc các lãnh đạo NATO thúc đẩy tăng mạnh chi tiêu quốc phòng, nhiều quan chức châu Âu cũng đang chuẩn bị cho khả năng Mỹ sẽ giảm hiện diện quân sự tại châu Âu.
Nhiều người cho rằng sự bất ổn từ Washington đang giúp Nga vì nó làm NATO suy yếu. Điều đó đúng một phần.
Nhưng cũng có một khả năng khác: sự thiếu chắc chắn từ Mỹ có thể khiến các nước châu Âu ở tuyến đầu không còn muốn chờ Washington bật đèn xanh trước khi hành động với Nga.
Các nước tiền tuyến châu Âu hiện đã cứng rắn hơn trước.
Ba Lan không còn hành xử như một quốc gia chỉ ngồi chờ bảo đảm an ninh từ một đồng minh ở xa.
Năm 2025, Ba Lan là nước chi quốc phòng nhiều nhất NATO với 4,48% GDP. Tiếp theo là Litva với 4%, Latvia 3,73% và Estonia 3,38%.
Sau vụ máy bay không người lái Nga xâm nhập không phận Ba Lan vào tháng 9/2025, Ngoại trưởng Radosław Sikorski cho rằng việc nói 19 vụ xâm phạm là “vô tình” là điều “hoàn toàn khó tin”.
Sau đó, ông còn đề xuất NATO và EU xem xét lập vùng cấm bay trên bầu trời Ukraine để bảo vệ không phận châu Âu, dù nhấn mạnh Ba Lan không thể tự quyết chuyện này.
Trong một tuyên bố chung hồi tháng 4, nhóm tám nước Bắc Âu – Baltic cho rằng châu Âu đang đứng trước “nhu cầu cấp thiết” phải tự gánh vác nhiều trách nhiệm hơn đối với tương lai an ninh của mình.
Các nước Baltic cũng đã lập sáng kiến Baltic Sentry sau hàng loạt vụ hạ tầng dưới biển bị phá hoại. Theo các nhà phân tích của Carnegie, hoạt động của “hạm đội bóng tối” liên kết với Nga ở Baltic buộc khu vực này phải có phản ứng chủ động và sáng tạo hơn.
Đây chưa phải là tuyên bố châu Âu sẽ hoàn toàn tách khỏi Mỹ về an ninh. Nhưng nó cho thấy một giai đoạn nguy hiểm đang đến rất gần, hoặc có thể đã bắt đầu.
So với Mỹ, châu Âu hiện có lập trường cứng rắn với Nga hơn và ngày càng sẵn sàng hành động dù chưa kiểm soát hết hậu quả.
Chính sự mơ hồ này có thể khiến NATO trở nên khó đoán hơn.
NATO càng trở nên nguy hiểm?
Moscow phủ nhận nhiều cáo buộc liên quan đến các hành động gây căng thẳng hiện nay.
Điện Kremlin từng bác bỏ trách nhiệm trong vụ gây nhiễu GPS nhằm vào máy bay chở Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen hồi cuối tháng 8/2025.
Bộ Quốc phòng Nga cũng tuyên bố họ “không có ý định tấn công mục tiêu nào trên lãnh thổ Ba Lan” sau vụ máy bay không người lái xâm nhập hồi tháng 9.
Tuy vậy, NATO hiện đang phản ứng quyết liệt hơn với các hành động kiểu này bằng nhiều biện pháp như nâng báo động, tăng theo dõi radar, phát cảnh báo dân sự, hạn chế chuyến bay và gây sức ép chính trị.
Nga có thể đã dành nhiều năm tìm cách làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ đối với NATO. Và dưới thời ông Trump, Moscow dường như tìm được một nhân tố vô tình hỗ trợ mục tiêu đó.
Nhưng NATO mà Moscow có thể phải đối mặt sau này chưa chắc đã “dễ kiểm soát”.
Một NATO do Mỹ dẫn dắt giúp Moscow có một trung tâm quyền lực rõ ràng để theo dõi, đồng thời giúp châu Âu có một “trọng tài siêu cường” đứng giữa.
Trong khi đó, một NATO mang màu sắc châu Âu hơn – điều Nhà Trắng đang thúc đẩy – vẫn cần sức mạnh quân sự Mỹ nếu xảy ra chiến tranh lớn, đặc biệt là lá chắn hạt nhân của Washington để kiềm chế Nga.
Nhưng ở cấp độ “vùng xám”, châu Âu hoàn toàn có thể đáp trả bằng nhiều cách như phản công mạng, siết trừng phạt, kiểm tra tàu thuyền, trục xuất nhà ngoại giao, chống phá hoại hoặc tăng cường kiểm soát không phận, ngay cả trước khi Điều 5 được kích hoạt.
Tất cả những điều đó đều có nguy cơ đẩy căng thẳng leo thang mạnh hơn, nhất là khi phe cứng rắn ở châu Âu ngày càng muốn có phản ứng quyết liệt với Moscow.
Trong nhiều năm, Mỹ vừa là “lá chắn” bảo vệ NATO, vừa là “phanh hãm” giữ liên minh không vượt quá giới hạn nguy hiểm.
Nếu châu Âu cho rằng chiếc “phanh” đó không còn hiệu quả nữa, Nga có thể sẽ nhận ra rằng mối nguy lớn nhất sẽ lớn hơn rất nhiều Điều 5 của NATO.
An An (Theo Newseek)
