Bấy lâu nay, các cẩm nang vệ sinh đời sống thường hướng sự chú ý của mọi người vào những bề mặt tiếp xúc trực tiếp. Chúng ta được căn dặn phải rửa tay thật kỹ, tránh chạm tay trần vào nút bấm xả, vòi nước, tay nắm cửa hay thành bồn cầu nhằm ngăn ngừa vi khuẩn bám dính.
Tuy nhiên, ít ai nhận ra rằng chính khoảnh khắc dòng nước xả ập xuống lại mở ra một con đường phát tán mầm bệnh khó lường hơn rất nhiều: bầu không khí ngay xung quanh chúng ta.
Khi dòng nước cuộn trào qua lòng bồn cầu, sự xáo trộn thủy lực mạnh mẽ sẽ bắn tung vô số giọt nước li ti lên không trung. Những hạt nước siêu nhỏ này mang theo vi khuẩn, virus cùng nhiều vật chất sinh học khác tồn tại trong nước xả.
Một phân tích hệ thống vừa được các nhà nghiên cứu tại Đại học Flinders thực hiện, tổng hợp dữ liệu từ 22 công trình nghiên cứu trước đây về sol khí giải phóng khi xả nước, đã đưa ra những con số đáng chú ý. Kết quả cho thấy các hạt này có thể bay cao hơn 1,5 mét tính từ sàn nhà - tức nằm trọn trong vùng hô hấp của một người trưởng thành - và lơ lửng trong không gian ít nhất 20 giây sau mỗi lần giật nước.
Tác giả chính của công trình, nghiên cứu sinh tiến sĩ Lira Adiyani tại Đại học Flinders, khẳng định rằng sự nhiễu loạn do thao tác xả tạo ra sol khí bao quanh bồn cầu, và việc phát hiện chúng ở tầm thở của người lớn cho thấy đây là một con đường phơi nhiễm tiềm tàng qua việc hít thở.
Dù giới chuyên môn nhấn mạnh một lần xả nước thông thường chưa chắc đã khiến người sử dụng lập tức ngã bệnh, nhưng nguy cơ phơi nhiễm là hoàn toàn hiện hữu.
Vậy điều gì quyết định quy mô của đám mây khí dung này? Các dữ liệu khoa học cho thấy hai yếu tố chi phối rõ rệt nhất là lượng vi sinh vật sẵn có trong nước và thể tích nước di chuyển qua bồn cầu.
Khi phân tích các thử nghiệm cấy vi sinh vật có kiểm soát, các nhà khoa học nhận thấy lượng mầm bệnh trong nước càng đậm đặc thì lượng sol khí phát hiện trong không khí càng nhiều.
Cụ thể, cứ mỗi lần nồng độ vi sinh vật trong nguồn nước tăng lên 10 lần thì nồng độ sol khí hoặc sol khí sinh học bay vào không khí sẽ tăng khoảng 2,6 lần. Đồng thời, mỗi lít nước xả tăng thêm cũng kéo theo lượng sol khí gia tăng khoảng 1,3 lần.
Bên cạnh thể tích, động năng của dòng nước cũng đóng vai trò quyết định. Một nghiên cứu từ năm 2013 chỉ ra rằng các hệ thống xả bồn cầu hiện đại có lực nước càng mạnh sẽ càng tạo ra nhiều giọt bắn lơ lửng, dù lượng nước tiêu tốn là tương đương.
Trước đó, vào năm 2022, một thử nghiệm trực quan hóa bằng tia laser của Đại học Colorado đã phơi bày chân thực cột khí dung vô hình: một bồn cầu thương mại có thể đẩy các hạt sol khí lên độ cao 1,5 mét chỉ trong vòng 8 giây nhờ luồng phụt đạt vận tốc hơn 2 mét mỗi giây.
Dù thí nghiệm tại Đại học Colorado chỉ dùng nước máy, nó đã phản ánh chính xác cơ chế vật lý đẩy hạt lên cao. Trong điều kiện sử dụng thực tế, những hạt bắn này còn cuốn theo chất thải phân chứa đủ loại vi khuẩn và virus nguy hại. Đa số hạt ghi nhận trong đợt đánh giá mới có kích thước từ 0,3 đến 10 micromet, trong đó phần lớn nhỏ hơn 3 micromet - kích thước lý tưởng để lơ lửng kéo dài và xâm nhập sâu vào đường thở.
Nhiều người tin rằng việc hạ nắp bồn cầu trước khi xả sẽ chặn đứng mối nguy, nhưng thực tế khoa học lại phức tạp hơn thế. Bài đánh giá của Đại học Flinders chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn mang tính thống kê về hiệu quả của nắp đậy hay hệ thống thông gió do thiếu dữ liệu so sánh đồng nhất giữa các công trình. Việc đậy nắp không tạo ra một khoang kín hoàn toàn, bởi các hạt siêu mịn vẫn dễ dàng thoát ra ngoài qua các khe hở giữa nắp, bệ ngồi và thành sứ.
Thực tế, một thử nghiệm năm 2024 đăng trên tạp chí American Journal of Infection Control từng ghi nhận việc đậy nắp không giúp giảm thiểu mức độ ô nhiễm virus trên bề mặt phòng tắm. Một nghiên cứu sơ bộ khác vào năm 2026 về khe hở dưới nắp đậy cũng cho thấy vi sinh vật vẫn thoát ra bình thường, và khoảng cách khe hở càng rộng thì lượng sol khí sinh học phát tán ra ngoài càng nhiều.
Dù vậy, tác giả Lira Adiyani vẫn khuyến cáo người dùng nên duy trì thói quen đậy nắp bồn cầu trước khi nhấn xả như một biện pháp phòng ngừa rủi ro hít phải sol khí, đồng thời cần hiểu rõ biện pháp này không triệt tiêu hoàn toàn lượng hạt thoát ra.
Để hạn chế tối đa nguy cơ, các nhà khoa học khuyến nghị người dân nên thường xuyên cọ rửa nhà vệ sinh, rửa tay đúng cách và ưu tiên chọn chế độ xả ít nước hơn đối với bồn cầu có hai nút xả. Việc bật quạt thông gió cũng góp phần làm loãng và phát tán bớt các hạt lơ lửng.
Các chuyên gia cho rằng trong môi trường gia đình thông thường, hiện tượng này chưa phải là mối đe dọa sức khỏe quá nghiêm trọng. Nỗi lo lớn nhất nằm ở các nhà vệ sinh công cộng đông đúc hoặc những môi trường nhạy cảm, nơi nhiều người có hệ miễn dịch yếu phải đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm liên tục.
Đồng tác giả Harriet Whiley nhận định cần có thêm các nghiên cứu để can thiệp vào thiết kế và kỹ thuật nhằm giảm thiểu sol khí sinh học sinh ra từ bồn cầu, đặc biệt tại các khu vực nguy cơ cao như bệnh viện.
Nghiên cứu mang tính bước ngoặt này, vừa được công bố trên tạp chí Science of the Total Environment, đã xác nhận sự tồn tại có thật của đám mây vi sinh vật bốc lên sau mỗi lần xả bồn cầu.
Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là đánh giá mức độ ảnh hưởng của chúng tới sức khỏe con người, mà còn là thách thức dành cho các kỹ sư trong việc tái thiết kế hệ thống xả nước sao cho hạn chế tối đa luồng khí dung nguy hiểm này.
Đức Khương
