Trong khuôn khổ một chuyến khảo sát loài khỉ gelada trên vùng cao nguyên thuộc Ethiopia, các nhà khoa học đã tình cờ chứng kiến một hiện tượng hy hữu làm lay chuyển những quan niệm quen thuộc về hành vi động vật.
Một con bò đực và một con lừa đực đã hình thành một mối liên kết bền chặt và kỳ lạ đến mức các nhà nghiên cứu quyết định đặt tên cho chúng là Achille và Patroclo - gợi nhắc đến hai nhân vật gắn bó mật thiết trong thần thoại Hy Lạp cổ đại.
Báo cáo chi tiết vừa được công bố trên tạp chí chuyên ngành Current Biology cho thấy đây không đơn thuần là sự chung sống hòa bình giữa hai loài gia súc. Trong suốt bốn ngày theo dõi chuyên sâu, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận tới 51 lần cặp đôi này trèo lên nhau, trong đó có 34 lần diễn ra hành vi giao phối xâm nhập thực sự.
Đáng chú ý, con lừa đực Patroclo hoàn toàn không hề có phản ứng phòng vệ hay né tránh như một cá thể lừa đực khác từng bị con bò tiếp cận. Ngược lại, Patroclo tỏ ra chủ động khi phơi bày phần thân sau và khơi mào cho sự tiếp xúc thể xác. Ngay sau mỗi lần giao phối, cả hai con vật lại dành cho nhau những cử chỉ liếm láp, cọ xát đầy âu yếm.
Điều này đặt ra dấu hỏi lớn cho giới khoa học: tại sao hai con đực thuộc hai loài hoàn toàn khác biệt lại kiên trì lựa chọn nhau làm bạn tình, ngay cả khi xung quanh chúng không hề thiếu các cá thể cái cùng loài?
Trên thực tế, hành vi tình dục đồng giới vốn không phải là điều xa lạ trong tự nhiên khi từng được ghi nhận ở hơn 1.500 loài sinh vật. Một nghiên cứu công bố vào năm 2023 trên 261 loài động vật có vú cũng chỉ ra rằng xu hướng này xuất hiện phổ biến ở các loài có tổ chức bầy đàn phức tạp, đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố cấu trúc xã hội và dàn xếp mâu thuẫn nội bộ.
Giới nghiên cứu linh trưởng từ lâu đã quen thuộc với tập tính của loài vượn bonobo - nơi các cá thể cái thường xuyên cọ xát cơ quan sinh dục để xoa dịu căng thẳng và thắt chặt tình đoàn kết.
Tương tự, các đàn cá heo mũi chai đực thường giao phối đồng giới trong các liên minh săn mồi và tiếp cận bạn tình, trong khi các cá thể cái của loài khỉ macaque Nhật Bản cũng lập nên các mối quan hệ tình cảm ngắn hạn để phân định vị thế bầy đàn hoặc giải tỏa nhu cầu.
Tuy nhiên, hành vi tính dục giữa hai loài khác nhau lại là hiện tượng hiếm thấy hơn rất nhiều. Dù giới khoa học từng chứng kiến khỉ macaque Nhật Bản tìm cách trèo lên lưng những con hươu sika, nhưng các cuộc tiếp xúc đó thường mang tính đơn phương và thiếu vắng sự đồng thuận từ phía đối tác. Sự gắn kết giữa Achille và Patroclo vì thế trở thành một trường hợp đặc biệt điển hình: chúng không chỉ thực hiện hành vi thể xác mà còn biểu lộ sự gắn bó tình cảm tương hỗ và sự ưu tiên rõ ràng dành cho đối phương.
Lâu nay, sinh học tiến hóa vẫn luôn coi hành vi tình dục phi sinh sản là một nghịch lý nan giải. Dưới góc nhìn chọn lọc tự nhiên - vốn luôn ưu tiên các đặc điểm giúp tối ưu hóa khả năng duy trì nòi giống - việc tiêu tốn năng lượng và thời gian cho những cuộc giao phối không thể sinh con thường bị giải thích một cách đơn giản là do nhầm lẫn bạn tình, do thiếu thốn cá thể cái hoặc do sự bộc phát bừa bãi khi ở gần nhau.
Tuy vậy, những luận điểm này đều xuất phát từ định kiến coi hành vi giao phối khác giới là chuẩn mực duy nhất, còn mọi hành vi khác đều là sự lệch lạc.
Nhằm phá vỡ lối mòn tư duy đó, một nghiên cứu đột phá xuất bản vào năm 2019 đã đưa ra một giả thuyết hoàn toàn mới: tổ tiên ban đầu của các loài động vật sinh sản hữu tính có thể từng có hành vi tính dục không phân biệt giới tính. Khả năng nhận diện chính xác bạn tình và sự tập trung giao phối với cá thể khác giới thực chất chỉ là những cơ chế thích nghi được tiến hóa hình thành ở các giai đoạn sau này.
Trường hợp của Achille và Patroclo nhắc nhở giới nghiên cứu rằng tình dục trong thế giới tự nhiên không nhất thiết phải phục vụ trực tiếp cho mục đích sinh sản mới mang giá trị tiến hóa. Việc củng cố các mối liên minh sinh học có thể gián tiếp nâng cao cơ hội sống sót, hỗ trợ việc chia sẻ nguồn sống và tạo nền tảng cho sự tồn tại của cá thể.
Bốn ngày quan sát ngắn ngủi chưa thể khái quát toàn bộ lịch sử gắn kết của cặp đôi đặc biệt này, nhưng chừng đó là đủ để cho thấy thế giới sinh vật luôn vận hành với những tầng nấc đa dạng, vượt xa khỏi các khuôn mẫu lý thuyết hạn hẹp mà con người từng tự đặt ra.
Đức Khương
