Một vụ phạt giao thông tại Phần Lan năm 2002 từng gây chú ý khi một lãnh đạo của Nokia phải nộp số tiền tương đương khoảng 1.6 tỷ đồng vì chạy quá tốc độ. Nguyên nhân nằm ở cách tính tiền phạt đặc biệt của quốc gia này, nơi mức phạt được xác định dựa trên thu nhập của người vi phạm.
Hai vụ phạt gây chú ý vì con số “khủng”
Tháng 2002, doanh nhân người Phần Lan Anssi Vanjoki, khi đó là lãnh đạo cấp cao của Nokia, bị cảnh sát ghi nhận chạy quá tốc độ tại Helsinki. Ông lái xe khoảng 75km/h trong khu vực giới hạn 50km/h. Với nhiều quốc gia, lỗi này chỉ dẫn tới một khoản tiền phạt cố định. Tuy nhiên tại Phần Lan, mức phạt được tính theo hệ thống day fine, dựa trên thu nhập của người vi phạm.
Do mức thu nhập rất cao của một lãnh đạo Nokia vào thời điểm đó, số tiền phạt dành cho Vanjoki được tính lên tới 116.000 EUR. Theo tỷ giá năm 2002, khi 1 EUR vào khoảng 0.95 USD, tổng giá trị khoản phạt tương đương khoảng 110.000 USD, tức khoảng 1.6 tỷ đồng nếu quy đổi theo tỷ giá USD/VNĐ phổ biến thời điểm đó.
Trường hợp này nhanh chóng trở thành một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về hệ thống tiền phạt theo thu nhập tại Phần Lan, vì nó cho thấy cùng một lỗi giao thông nhưng số tiền phải nộp có thể khác nhau rất lớn tùy mức thu nhập.
Hơn 20 năm sau, một trường hợp tương tự lại xuất hiện. Năm 2023, doanh nhân Phần Lan Anders Wiklöf bị phạt khoảng 121.000 EUR vì chạy quá tốc độ tại quần đảo Åland. Ông điều khiển xe ở tốc độ khoảng 82km/h trong khu vực giới hạn 50km/h. Theo tỷ giá năm 2023, khi 1 EUR tương đương khoảng 1.08 USD, khoản phạt này tương đương khoảng 131.000 USD, tức khoảng 3.3 tỷ đồng nếu quy đổi theo mức tỷ giá USD/VNĐ phổ biến cùng giai đoạn.
Điểm chung giữa hai vụ việc là số tiền phạt cao không phải vì lỗi đặc biệt nghiêm trọng, mà do thu nhập của người vi phạm ở mức rất lớn.
Cách Phần Lan tính tiền phạt theo hệ thống day-fine
Phần Lan áp dụng hệ thống tiền phạt gọi là day-fine từ nhiều thập kỷ trước. Thay vì quy định mức tiền cố định cho mỗi hành vi vi phạm, luật giao thông của nước này cho phép điều chỉnh tiền phạt dựa trên khả năng tài chính của người vi phạm.
Quy trình tính toán thường gồm hai bước. Trước tiên, cảnh sát xác định số “ngày phạt” tương ứng với mức độ vi phạm. Chạy quá tốc độ càng nhiều thì số ngày phạt càng tăng. Sau đó, giá trị tiền của mỗi day fine được tính dựa trên thu nhập ròng hàng ngày của người vi phạm.
Cơ quan chức năng sử dụng dữ liệu thuế để xác định thu nhập. Sau khi trừ các khoản chi phí sinh hoạt cơ bản, phần còn lại được chia theo công thức để xác định giá trị một day-fine. Tổng tiền phạt cuối cùng sẽ bằng số day fines nhân với giá trị của mỗi day fine.
Nhờ cơ chế này, hai người mắc cùng một lỗi giao thông vẫn có thể phải nộp số tiền phạt rất khác nhau. Một người có thu nhập trung bình có thể chỉ phải trả vài trăm euro, trong khi một doanh nhân hoặc lãnh đạo doanh nghiệp lớn có thể bị phạt tới hàng trăm nghìn euro.
Ví dụ với người có thu nhập thấp, mức phạt thực tế có thể nhỏ hơn rất nhiều. Nếu một người có thu nhập ròng khoảng 1.800 EUR mỗi tháng, sau khi trừ chi phí sinh hoạt theo công thức của hệ thống day-fine, giá trị một day-fine có thể vào khoảng 20 EUR. Nếu lỗi vi phạm bị tính 12 day-fines, tổng tiền phạt sẽ là khoảng 240 EUR. Theo tỷ giá phổ biến gần đây khi 1 EUR khoảng 1.08 USD, số tiền này tương đương khoảng 260 USD, tức khoảng 6.7 triệu đồng.
Trong trường hợp thu nhập thấp hơn nữa, giá trị mỗi day-fine có thể chỉ khoảng 6 EUR đến 10 EUR. Nếu vi phạm nhẹ và bị tính khoảng 10 day fines, tổng tiền phạt có thể chỉ từ 60 EUR đến 100 EUR, tương đương khoảng 1.6 triệu đến 2.6 triệu đồng theo quy đổi gần đây.
Luật Phần Lan cũng quy định mức tối thiểu cho một day-fine, thường khoảng 6 EUR. Điều này có nghĩa là dù thu nhập rất thấp hoặc gần như không có thu nhập đáng kể, tiền phạt vẫn có một mức sàn nhất định.
Chính vì vậy, cùng một lỗi giao thông nhưng mức tiền phải nộp có thể chênh lệch rất lớn giữa các cá nhân. Người có thu nhập thấp có thể chỉ phải trả vài chục euro, người thu nhập trung bình vài trăm euro, trong khi những người có thu nhập rất cao như doanh nhân hoặc lãnh đạo doanh nghiệp lớn có thể phải nộp tới hàng trăm nghìn euro. Trường hợp của lãnh đạo Nokia năm 2002 vì thế vẫn thường được nhắc lại như một ví dụ điển hình cho hệ thống tiền phạt theo thu nhập của Phần Lan.
Phạm Hoàng
