Đoạn phóng sự phát sóng hôm 28/9 trên kênh truyền hình nhà nước Rossiya 1 của Nga có mục đích giới thiệu các binh sĩ thuộc tổ hỏa lực cơ động, Sư đoàn Phòng không 51 tại khu vực Rostov.
Trong video, một kíp thủ đã trực tiếp thao tác và giới thiệu mẫu tên lửa phòng không vác vai (MANPADS). Chiến sĩ này gọi đây là hệ thống "Iva" – trong tiếng Nga có nghĩa là "cây liễu".
Ngay sau đó, cộng đồng các blogger quân sự cùng nhiều nhà phân tích dữ liệu nguồn mở đã bắt đầu hoài nghi về nguồn gốc thực sự của thứ vũ khí này.
Giới chuyên gia chỉ ra rằng, bệ phóng xuất hiện trong video hoàn toàn không mang những đặc điểm thiết kế quen thuộc trên các hệ thống MANPADS do Nga sản xuất như Igla hay Verba – vốn cũng là những tên gọi mang nghĩa "cây liễu" trong tiếng Nga.
Do đó, có nhiều thông tin cho rằng đây có thể là vũ khí có nguồn gốc từ Trung Quốc. Nhưng câu hỏi đặt ra là vì sao Nga có vũ khí đủ mạnh lại phải dùng hệ thống của nước ngoài?
Hàng Trung Quốc, Iran hay là bản "lai"?
Trang blog quân sự Dead District đăng tải trên mạng xã hội X nhận định rằng đây có thể là hệ thống Misagh-2 do Iran sản xuất. Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích quân sự khác lại không đồng tình với quan điểm này.
Trang tin quân sự The War Zone (TWZ) của Mỹ và cổng thông tin Militarnyi của Ukraine đã tiến hành đối chiếu bệ phóng này với các mẫu thiết kế hiện có của cả Trung Quốc lẫn Iran. Họ đi đến kết luận: kiểu dáng của nó giống với dòng MANPADS QW-18/QW-18A hoặc QW-19 của Trung Quốc hơn là các mẫu Misagh-2 hay Misagh-3 của Iran (vốn cũng là bản phát triển ăn theo các bệ phóng từ phía Trung Quốc).
Trang phân tích MiGFlug của Thụy Sĩ, khi dẫn lại nguồn từ TWZ, cũng đưa ra thêm các giả thuyết khác về nguồn gốc của mẫu vũ khí này: đây có thể là một hệ thống được Nga mua trực tiếp từ Trung Quốc để thử nghiệm đánh giá; một biến thể do Iran chế tạo; một bản sao do chính Nga tự sản xuất dựa trên thiết kế của nước ngoài; hoặc thậm chí – dù khả năng rất thấp – là vũ khí có nguồn gốc từ Triều Tiên.
Tuy nhiên, hiện chưa có loại MANPADS nào của Triều Tiên được biết đến có cấu hình giống với hình ảnh ở đây. Khả năng này vẫn chỉ là suy đoán dựa trên việc vũ khí của Triều Tiên cũng thường xuyên kết hợp hoặc mô phỏng theo các thiết kế của Trung Quốc.
Cuộc tranh luận càng trở nên phức tạp khi trang tin quân sự Defence Blog đưa thêm nhận định rằng mẫu MANPADS Anza-2 của Pakistan vốn cũng được phát triển dựa trên nền tảng thiết kế của Trung Quốc.
Vì sao Nga lại cần đến MANPADS ngoại nhập?
Về mặt lý thuyết, việc triển khai MANPADS cho các tổ hỏa lực cơ động tại tỉnh Rostov – khu vực giáp ranh biên giới Ukraine và thường xuyên hứng chịu các đợt tập kích bằng UAV – là bước đi hoàn toàn logic.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của một hệ thống MANPADS mang nhiều dấu vết nước ngoài (nếu gạt qua khả năng đây chỉ là truyền thông hay vũ khí đưa về để thử nghiệm) đã dấy lên câu hỏi: Vì sao Nga lại phải dùng đến vũ khí ngoại?
Nga vốn thừa hưởng toàn bộ năng lực chế tạo MANPADS từ thời Liên Xô và đã xuất khẩu dòng vũ khí này ra khắp thế giới. Do đó, một khả năng lớn được đặt ra là kho dự trữ MANPADS, cùng nhiều hệ thống khí tài khác của Nga, đã bị hao tổn đáng kể do chiến sự kéo dài tại Ukraine.
Thực tế từ sau khi phát động chiến dịch quân sự toàn diện vào năm 2022 cho thấy Moscow đã không ít lần phải áp dụng các giải pháp tình thế để bù đắp thiếu hụt khí tài. Họ từng phải rút các dòng xe tăng có tuổi đời nửa thế kỷ ra khỏi kho bảo quản để viện trợ cho tuyến đầu, hay "rã xác" các tên lửa huấn luyện RM-48U rồi tận dụng linh kiện kết hợp với bộ phận của tên lửa phòng không và linh kiện điện tử nước ngoài nhằm bổ sung cho kho tên lửa đạn đạo.
Cũng cần lưu ý rằng, chính các hệ thống phòng không vác vai của Trung Quốc cũng đã xuất hiện ở phía Ukraine trong cuộc chiến.
Vào cuối năm 2025 và năm 2026, các đơn vị Ukraine đã được chụp ảnh với các hệ thống FN-6 và FN-16 do Trung Quốc sản xuất, bao gồm một hệ thống FN-6 được cho là thuộc về một đội phòng không đang giao chiến với một tên lửa hành trình của Nga.
Trong thời gian tới, các chuyên gia vũ khí sẽ tiếp tục đi sâu điều tra nhằm làm rõ nguồn gốc thực sự của hệ thống "Iva" mà Nga vừa lộ diện, từ đó đưa ra đánh giá chính xác về mặt kỹ thuật cũng như tiềm năng của mẫu vũ khí này trong các nhiệm vụ thực chiến tại Rostov.
Quốc Vinh (Theo Kyiv Post)
